Veli Sevin’e ait kitap kapağı.
Ramazan Topraklı yazdı;
Prof. Veli Sevin ve Anadolu’nun Tarihî Coğrafyası I.
Öz
Bu makalenin amacı Prof. Veli Sevin’in Türk Tarih Kurumu tarafından 6’ncı baskısı yapılan Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası adlı yapıtını değerlendirmek; tanıtımını yapmaktır. Zira, yaklaşık beş asır önce Eğirdir ve Beyşehir göllerinde vukûbulan değişim nazara alınmadan yazılan kitapta Kral Yolu ile yüzlerce kentin yerleri yanlıştır. Bizans askerî yolu ise, söz konusu olmamıştır. Bu kitabı, 26.09.2022’de dikGAZETE’de “Prof. Veli Sevin eleştirisi, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası I” başlığı altında genel olarak değerlendirdim. Şimdi de, Hoca’nın kitabındaki yer adlarıyla ilgili kendi iddialarımı vereceğim. Zira “eskilerin yanlışları da bize yol gösterir” ve tarih, taş, taş üzerine konularak gelişir. Ramsay, “Ya benim eserim sırf bir hatadan ibarettir, yahut da Anadolu haritasının büyük bir kısmı tamamiyle değişmelidir” diyerek hatalı olabileceğini söylemekten çekinmemiştir. Açık ifade edeyim: Ramsay’dan gayri, tarihî metinler ile coğrafyayı yüzleştirmeye çalışan bir Eskiçağ ve bir Ortaçağ tarihçisi görmedim. Herkes, birilerini kaynak alarak kitap yazıyor, kazı yapıyor veya yoruma muhtaç buluntuları esas alıyor. Bunun neticesi de, umumiyetle yanlış oluyor. Ramsay’ın yanılması kanaatimce, Göller Bölgesi’ndeki coğrafî değişimi fark etmediği içindir.
Açar Kelimeler: Prof. Veli Sevin, Anadolu’nun Tarihî Coğrafyası, Kral Yolu, İbn Hordazbih, el-İdrîsî, Peutinger Tablosu
Giriş
29 Nisan 1091 tarihindeki Lebounion harbinde Edirne’de bulunan Bizans komutanı Lebounes ile Monastras’ın, 22/23 yıl sonra bulundukları, Alexios’un 1113/14 seferindeki İznik, Malagina, Basilika, Olympos, Alethina, Akrokos ve Akrokos ile Philadelphia [Alaşehir] arasındaki geniş ova neresidir? (Anna Komnena, 1996: 460-463). Bu seferle ilgili Poimanenon, Kamytzes’in esir düştüğü Aorata ve Asya’da yerleşmiş Türkmenler nerededir? Alexios’un 1116 yılındaki son seferinde geçen Santabaris, Kedrea, Bolvadin, Amorion, Poimanenon, Akşehir, Zompe, Kırk Martirs Gölü, Mesanakta hisarı nerededir? (Anna Komnena, 1996: 488-490). Tarihi metinler araziyle yüzleştirilmeden yazılan kitaplar kayak alınarak yazılan tarih, tarih değil, masaldır. Zira işin mekân boyutu yoktur. Hepsinden önemlisi Pers Kral Yolu ve Bizans askerî yolu ile Peutinger tablosu, Antonine itinereri ve Kudüs itinererinin verdikleri yolları bilmeden, tarihî coğrafya hakkında iddia sahibi olunamaz.
Daha önce bir metnin, coğrafyayla yüzleştirilmesine dair birçok misal verdim. Şimdi de başka bir misal veriyorum: 1425 yılı Cüneyt, İpsili’den Ege denizine açılır ve Pamfilya körfezine gelir ve Amorion’a [Side] çıkar. Karaman’a görüşmek istediğine dair haber gönderir. Karaman, gelsin der ve atlılar gönderir. Cüneyt, Karaman’a [Konya] gelir. Görüşme sonu 500 atlıyla yola çıkar ve Firikya Salutaris üzerinden Laodikya’ya [şimdiki Denizli] gelir. Şimdi soruyorum: Konya’dan Denizli’ye: Konya-Kıreli arasında Bizans askerî yolu, sonra da Kıreli, Şarkîkaraağaç, Kemer Boğazı, Dinar gibi Kral Yolu ile mi; yoksa Akşehir, Afyon, Sandıklı, Çivril gibi bir yolla mı gidilir? Bu konuda “Pentapolis ve Mukaddes Firikya neresidir?” adlı bir makale yazdım; Firikya Salutaris’in Kemer Boğazı bölgesi, Pentapolis’in ise. Senirkent- Uluğbey olduğunu gösterdim [bk. Topraklı, 17.02.2022].
Dindymos dağı Cyzicos'un tam üzerinde idi. Cyzicos'la Rhyndakos'un ağzı arasındaki dağlık araziye Sigriane denirdi ve bazı yerlerde tepeler ta sahile kadar uzanırlardı [bk. Har.3]. Burada Hieria’dan [1] 12 mil mesafede Theophanes tarafından tesis edilmiş bir manastır vardı; doğu hududunu teşkil ettiği söylenilen Megalos Potamos belki Rhyndakos idi. Sık sık bahsi geçen Pegai ismindeki liman Sigriane'nin şarkında idi; çünkü John Vatatzes, Lampsakos'dan Pegai'ye yürüdüğü vakit bu taraftan geçmişti. Latinler, Kenkhreai ile Lampsakos'dan Pegai'ye yürürlükleri zaman yollarının üstünde, Cyzicos'un yanındaki Keramides kalesini zaptetmişlerdi [2] (Ramsay, 1960: 175-176). [bk. Har. 2-3].
[1]. Bu Hieria, Bitynia'da olup Constantinople'un karşısına düşen limandan başkadır. Hieria, Kemer Boğazı, Megalos Potamos ise, oradaki ırmaktır. [2]. Cyzlkos tepelerinin civarında (Georg. Acropolites, s.50-1). Keramides, Yenicesivrisi veya yanındaki bir kaledir [bk. Har. 2-3].
Prof. Veli Sevin’in tespitleri ile bizim tespitlerimiz [bk.Har.2]
Hoca’nın doğru tespitleri ile bizim bilmediğimiz yer adları hariçtir [s.303-333 arası]
Abydos: Çanakkale ili. İlk Abydos, Kemer Boğazı’nın şarkı ve Kemer mahallesinin bulunduğu yer (Anna, 1996: 459).
Adramytteion: Edremit. İlk Atramytion veya Damatrui, Yalvaç-Aşağıtırtar köyünün olduğu yerdedir (Khoniates, 1995: 103).
Agrilion: Bilecik, Belokome. Değil, Gelendost-Yenice köyü veya yakını ve Anayol kıyısında bir yer.
Aigai: Köseler kalesi. Değil, ilk Aigai: Barla-Kepenekli mevkii önü. 21 Eylül 2025: gölün çekilmesiyle ortaya çıktı.
Ainos: Edirne Enez. Lebounion, II. Keykavus ve Ertuğrul’la ilgili Ainos [Aynalı çarşı], Barla-Kepenekli mevkii önü.
Akharaka: Aydın Sultanhisar Salavatlı. Değil, Gelendost-Kötürnek köyü.
Akmonia: Uşak Banaz Ahat. Değil, Şarkikaraağaç veya Kıreli, ya da ikisi arasında bir yer.
Aleksandreia: bk. Alinda. Aleksandreia Troas: Ezine Dalyan. Değiller, Aleksandreia Kharax ve hepsi Kötürnek.
Amorion: Ammûriye: Emirdağ Hisarköy. Değil, Uluborlu.
Anaia: Aydın Kuşadası bucağı, Anya. Değil, Kemer Boğazı bölgesinde bir kent. Strabon, Akropolites Aulonia, Pahimeris Anaia.
Anastasioupolis: bk. Lagania. Beypazarı. Değil, Gelendost Köke köyü Gâvuröreni. Mercianopolis [bk.Har.2].
Ankyra: Uşak Kiliseköy/Boğazköy. Değil, İkinci bir Ankara, Engüriye, Seydişehir-Karaviran.
Antigoneia: bk. Aleksandreia Troas. Değil, Antigoneia: Senirkent-Uluğbey; Aleksandreia Troas: Kötürnek yanı.
Antigoneia: bk. Nikaia: Bu, Mikra Nikaia, Helikore, Ankore, Ankira, Lampe vs. gibi adları olan Senirkent-Uluğbey.
Antiokheia [Maiandros]: Asartepe/Başaran. Değil, Yalvaç hisarı. Antiokheia on the Maiandros [Orta Menderes].
Antiokheia [Pisidia]: Yalvaç. Pisidia değil, Firikya Antakyası, Dağlık Firikya Antakyası, Antakya el-Muhterika [Yanık Antakya], Philadelphia, Alaşehir, Küçük Atina, Küçük Antakya, Antiôchette, Flaviopolis. Adnan Erzi’yi kaynak alan Flemming, “İzzeddin, 1256 yılı sonbaharında Konya’da menşei hakkında İbni Bibi’de bilgi verilen ve çoğunlukla Türkmenlerden oluşan bir ordu topladı. Konya ovasında toplanan bu Türkmen aşiretleri, Menderes çevresinden ve Kütahya-Uşak’a [veya daha batıya] kadar uzanan sınırlardan gelmektedirler. İçerisinde bu sınırın kuzey kıvrımında yer alan Krateia’nın, şimdiki Gerede olduğu tahmin edilmektedir. Geri kalanı şimdiki Bozkır çevresindeki dağlardan, Toroslardan [Bulgar/ Bolkar dağları] ve Yörük bölgelerinden birisi olan Gülnar bölgesinden gelmektedir” der [2018: 33]. Flemming, bu Menderes’in Kemer Boğazı’ndaki Orta Menderes olduğunu bilmez. Uşak- Kütahya hakkında da yanılır. Zira İzzeddin zamanında Selçuklu hududu Kemer Boğazı’ndaki Orta Menderes idi. İbn Bibi’deki Krateia, Gerede değil, birer adları Flaviapolis olan Yalvaç veya Kötürnek [Kotoiraikia] olmalıdır.
Antiokheia: bk. Tralleis: Aydın. Değil, Antiokheia, Seleukeia, Neutroja, Eski Trall, Attaleia, Parlais, Sart, Pithekas, Olbia, Raidestos, Andronikopolis, Palaeologopolis ve Colonia Iulia Augusta Parlais gibi adları olan Barla.
Antoniopolis: bk. Tripolis. Değil, Barla-Kepenekli mevkii önü: Derebol, Aigai, Ainos, Phokai, Limenopolis, Limenkome, İlime.
Apameia: bk. Kelainai: bk. Apameia Kibotos, Dinar. Değil, Kemer Boğazı’ndaki Kelainai’nin 07 km güneyindedir.
Apollonia [Pisidia]: Pisidia yanlış. Apollonia, Firikya, Küçük Firikya, Epiktetos, Mysia ve Maionia bölgesindedir.
Appia: Kütahya-Altıştaş Abya/Pınarcık. Değil, Senirkent ovası ayağında, Appawia.
Apros: bk. Aproi, Malkara ilçesinde bir köy. Umar: Tekirdağ merkez ilçeye bağlı İnecik. Bir Apros ve Aspra, Hoyran Gölü Gaziri adasındaki Bergama [Pergamus], Akça-kilise.
Argiza: bk. Argyria: Çanakkale Yenice Pazarköy. Değil, Kemer Boğazı bölgesi, Marsyas [Aisepos] nehri sağ kıyısı [Strabon].
Assos: Çanakkale Ayvacık Behramkale, Behramköy. Değil, Yalvaç Hoyran ayağında bir yer.
Attaleia: Manisa Akhisar Selçikli. Bu Attaleia Barla olmalıdır. Kanaatimce Mihail Attaleiates buralıdır.
Attaleia [Pamphylia]: Antalya. Diğer Attaleia ise Selçuklu tarihinde çok zikredilen Eski Antalya [Side].
Aurelioupolis: bk. Tmolos. Bu ve tüm Aiol kentleri, Bizans Asya’sı [Thema Anatolikon], yâni Kemer Boğazı bölgesindedirler.
Belokome: bk. Agrilion, Bilecik. Değil, Gelendost-Yenice köyü veya yakını ve Kral Yolu ile Marsyas ırmağı kıyısında bir yer.
Bindaios: Isparta Merkez ilçede Küçük. Doğru ifade: Büyük Findos [Büyük Gökçeli], Küçük Findos [Küçük Gökçeli].
Brioula: Aydın Bilara/Kurtuluş. Değil, Mastaura ile birlikte Bizans Asya’sı, yâni Kemer Boğazı bölgesindedir.
Byzantion: İstanbul. Alexiad- Bathys Rhyax [Kemer Boğazı’ndaki derin ırmak] yanındaki Byzantion Uluborlu olmalı.
Claudiocaisareus: bk. Misthia [Beyşehir Kale Dağı]. İbn Hordazbih Miskinin, el-İdrîsî- Hısnu’l-Şemeşkî [Kara kale].
Claudiopolis: bk. Bithynion: Bolu. Bir Claudiopolis veya Claudiolaodikya ise, Eğirdir.
Claudioseleuceia: bk. Seleukeia Sidera. Atabey-Bayat Selef tımarı.
Colonia Caesarea: bk. Apollonia [Pisidia]. Pisidia değil, Phrygia, Küçük Firikya] olacak. Uluborlu, Sozopolis, Bitzina.
Colonia Iulia Augusta Parlais: bk. Parlais: Barla. Neutrouja, Attaleia, Eski Tralleis, Sart ve daha birçok adı olan yer Barla.
Dardanos: Çanakkale ili İntepe bucağına bağlı Şehitlik. Değil, Dardanos, Kemer Boğazı şarkı yakınında.
Daskyleion: Manyas Gölü Güney-doğu köşesi Ergili/Hisartepe Höyüğü. Değil, Kemer Boğazı-Kelainai olmalı.
Diokleia: Sandıklı Hocalar bucağı Doğla/Ahırhisar. Değil, Diokleia, Yalvaç-Gelegermi [Kozluçay] kalesi.
Didyma: Aydın Yoran/Didim/Yenihisar. Didymai, Gelendost-Yenice köyü, İki tepeli Yenicesivrisi’ndeki kale.
Elaia: İzmir Bergama Kazıkbağları/Zeytinbağ. Değil, Bir Aiol kenti olup, Asia eyaleti ve Yalvaç Hoyran ovası ayağındadır.
Ephesos: İzmir Selçuk yanı. Ashâb-ı Kehf’in kalesi Ephesos [Apasa, Efsis, Arzava], Gelendost-Hüyük iskelesi yanı.
Euagania: bk. Verinopolis. Antonine itinererine göre Auagania ile Verinopolis aynı değil. Auagania, Apa-Dinek yanı olmalı.
Eudoksiopolis: bk. Selymbria. Selymbria ile aynı olan Eudoksiopolis, Kemer Boğazı batısı ile Barla arasında olmalıdır.
Eukarpia: Afyonkarahisar Sandıklı Emirhisar. Değil, Eukarpia, Afyonkarahisar ile Şuhut arası bir yer.
Eumeneia: Denizli Çivril Işıklı. Değil, Eumeneia, Şuhut-Oynigan [Çayıryaka] köyü.
Flaviopolis: bk. Krateia. Bolu-Gerede: Bir Flaviopolis Yalvaç. İbni Bibi’deki Krateia, Yalvaç veya Kötürnek olmalı.
Ganos: Tekirdağ Şarköy Gaziköy. Pachymeres’deki Ganos Gelendost civarındadır.
Germa: Babadat; Germe Manisa Soma. Bir Germe, Karme, Yalvaç Gele-germi [Kozluçay] ve Kemer Boğazı şarkı.
Gordioukome: Beypazarı. Değil, Senirkent-Genceli: Juliopolis, Basileon, Juliopolis, Kinnaborion, Boulgarophygon.
Hadrianeia: Balıkesir Balat/Dursunbey. Değil, Gelendost Kötürnek [Madenli].
Hadriani: bk. Hadrianoupolis. Asia eyaletindeki Hadrianopolis Kötürnek [şimdi Madenli].
Hadrianoupolis: Burdur Eğneş/Çallıca. Değil, Yalvaç Metropolitliğine tâbi Hadrianoupolis, Kötürnek.
Hadrianoupolis: Edirne. Asia eyaletindeki Adranople, Stratonikeia [Mysia], Hadrianoutherai, Akhyraous, Kötürnek.
Helenopolis: bk. Drepanon. Yalova Hersek. Yanındaki Kibotos, Cibitos, Civitot veya Sivitot ise, Yalova-Taşköprü.
Helikore: bk. Nikaia. Bu, Küçük İznik, Lampe, Nymphaion, Pentapolis vs. gibi birçok adı olan Senirkent- Uluğbey.
Herakleia: Marmara, Karadeniz ve Konya Ereğlisi. Kemer Boğazı şarkında da bir Ereğli var. Pontos/ Bithynia’da gösterilen Herakleia Pontika, Salbakos’daki [Barla Dağı] ve Latmos’daki Herakleia da bu Ereğli [Pelagonia] olmalı.
Hiera Germe: Balıkesir Balya, Ilıca. Kanaatimce Kemer Boğazı şarkındaki Agamemnon kaplıcaları [Ramsay, 1960: 123].
Hyde: bk. Sardeis. Ramsay’da Larende, Derbe, Hyde ve Barata gibi verilen Hyde, Güneysınır yanı bir yer.
İlion: bk. Troia. Çanakkale Hisarcık tepesi. Değil, Neutrouja Barla, Eski Troia, Kemer Boğazı ile Kötürnek arasında.
İpsos: Afyonkarahisar Sipsin/ Çayırbağ. Değil, Gelendost-Köke köyü, İp [Kypsala/ Hapalla] kuyusu yanı.
Julia: Afyonkarahisar-Çay. Değil, Çay’ın adı İbn Hordazbih’te Denus, Denur. Julia da Senirkent-Genceli köyü.
Juliopolis: bk. Gordioukome. Ankara Beypazarı Sarılar köprüsü yakını Eskişehir. Değil, Senirkent-Genceli köyü.
Justinianopolis: Sivrihisar. Bir diğer Justinianopolis Senirkent-Garip [Garp] köyü yakınındaki Soublaion, Siblia.
Kabala: Sakarya iline bağlı Geyve. Değil, Kabala, Kaballa, Konya Gevele kalesi.
Kaborkion: Eskişehir Çifteler. Değil, Kemer Boğazı’nın güneyinde olup, gölün çekilmesiyle kalıntıları ortaya çıktı.
Kadoi: Gediz. Değil, Kötürnek – Bağıllı arasındaki Güdül öreni [bk. Har.2].
Kedrea [ATC’de yok]: Cedrea, Sidera, Kidros, Germe, Gereme, ez-Zahrek [Bel] gibi adları olan Şuhut-Arızlı köyü.
Kalamos: Manisa-Gelenbe. Kemer Boğazı şarkı ve Şuhut-Çobankaya gibi iki Kalamos daha var [bk. Kali çayı adı].
Kallipolis: Gelibolu. Bir Kallipolis de, Kemer Boğazı’nın batı yakası.
Kharakipolis: Kharaks: Manisa-Kaletepe. Değil, diğer adları Kharaks, Akharaka, Carabba olan Kötürnek.
Khoma: Çok sayıda var. Siblia ile aynı olan Khoma, Orta Menderes’in kaynakları ve Senirkent-Garip yakını.
Khelidonia [ATC listede yok]: Çay-Geneli civarında değil, adı üzerinde Uluborlu-İleyidağı köyü.
Kibyra: Burdur-Gölhisar. Deniz temine [Cibyrrhaiotai] ad olan Cibyra, Eğirdir-Balkırı [Cire] köyü veya yanıdır.
Kinnaborion: Çay-Geneli. Değil, Firikya Salutaris’e tâbi olduğuna [ATC, s.252] göre Senirkent-Genceli olmalıdır.
Klazomenai: İzmir-Urla. Esas Klazomenai, Gelendost-Yenice köyü Marsyas/Bigadiç nehri kıyısındadır.
Koloe: İzmir-Keles. Çukur anlamındaki Koloe, Eski Eğirdir Gölü kıyısında var. Göl çevresi tarihte Çukurova geçer.
Krateia: Bolu Gerede. İbni Bibi’deki Krateia, Yalvaç Flaviopolis veya Kötürnek [Kotoiraikia] Flaviopolis olmalıdır.
Kuwalija: bk. Kelainai. Kelainai, Dinar değil, Kemer Boğazı [kutsal boğaz, geçit]. Kelene, Helena adları da var.
Kyme: İzmir Namurt limanı. Değil, Asia eyaletinde ve Aiol şehirlerinden olan Kyme, Kemer Boğazı bölgesindedir.
Kypsela: Edirne İpsala. Alexiad’daki Kypsalla, Anayol üzeri, Gelendost-Köke köyü İp Kuyusu yanı bir kent.
Lagania: Beypazarı Dikmenhöyük. Değil, Gelendost-Köke Gâvur Öreni [Mercianopolis, Anastasiopolis][bk.Har.2].
Lagbe: Korkuteli ilçesinde bir köy. Kemer Boğazı, Kemer mevkii. Değil, Eğirdir-Kibyra ittihadı [Ramsay, 1960: 14].
Lakerion: Afyonkarahisar-Dazkırı. Değil, daha küçük veya Küçük Firikya anlamında Gelendost bölgesi.
Lampe [ATC’de yok]: Senirkent Uluğbey. Lampes, Popa çayı, Lampis ise Uluborlu-Senirkent ovası.
Lampsakos: Lâpseki. Değil, bk.Har.2. İskender, Lampsakoslu Anaksimenes ile Uluborlu’da konuştu [MÖ 333].
Laodikeia: Denizli. Firikya’daki ve II. Haçlı seferinde zikredilen Laodikeia [Katakekaumene] Eğirdir.
Larisa [Troas] Çanakkale. Larisa [Aiolis] Menemen. Larisa Phrikonis: bk. Larisa [Aiolis]. Değil, Gelendost-Afşar.
Latmos Herakleiası: bk. Latmos: Muğla Milas Kapıkırı. Değil, Kemer Boğazı bölgesinde [bk. Ramsay, 1960: 461].
Lopadion: Bursa-Ulubat. Değil, Kemer Boğazı’nın batı yakasında.
Lysinoe [Burdur]: bk. Lysinia. Değil, Eğirdir Gölü ayağı olup, Eğirdir- Lycia ile ilgilidir.
Magnesia [Maiandros], Magnesia [Sipylos]. İkisi aynı; Orta Menderes kıyısı ve Çirişli Dağı [Sipylos] güneyinde.
Malagina: Sakarya ili, Geyve ilçesi Mekece. Değil, biri İnegöl yanı Malacina [Meladjena], diğeri Senirkent-Yassıören [Rumların Melangeiası] olmak üzere iki Malagina var.
Mastaura: Nazilli- Bozyurt. Değil, bir Aiol kenti olup, Alexiad’da zikredilen Mastaura, Uluborlu civarında.
Metropolis [Phrygia]: Dinar Hocalar Tatarlı. Değil, Kemer Boğazı’nın 07 km güneyindeki Apameia.
Midaeion: Eskişehir-Karahöyük. Peutinger’e göre Dorylaion’a 28 mil mesafede ve Seyitgazi yakını bir yer.
Milawanta: Milawata: Aydın- Milet. Değil, Uluborlu şehir çayının Papa’ya karıştığı yerdeki Miletopolis [Millawanda].
Miletoupolis: Mustafa Kemalpaşa. Değil, Uluborlu önündeki Miletopolis.
Mryka: Aya Agapetus [ATC’de yok]: Sıcak kaynakları var, Kemer Boğazı şarkı: Petos adına nazaran Kötürnek olabilir.
Myria: bk. Myrikion: Ankara Haymana ilçesi. Kadıköy. Değil, Kemer Boğazı güneyi Apameia. “449: İstanbul Meclisi: “Ben, Elias, Asia'da Hadrianopolis piskoposu; Myria piskoposu vasıtasiyle imza ediyorum, çünkü yazı bilmem” (Ramsay, 1960: 97) kaydı: Asia- Asia eyaleti; Hadrianopolis- Kötürnek; Myria ise, Myrina da yazılan Apameia’dır.
Myrina: İzmir Aliağa Birki tepe. Değil, kanaatimce Myria ile aynı yer. Agathias’ın Aiol kenti olup, Apameia’nın eski adıdır.
Mithridation: bk. Verinopolis. Buna göre, kent, Kral Yolu ile askerî yolun birleştiği Kıreli yanı veya Şarkîkaraağaç olmalıdır.
Palaiapolis: İzmir Belyambol. Değil, Senirkent Uluğbey veya yanı.
Palaiskepsiz: Çanakkale Bayramiç Evciler. Değil, Kemer Boğazı bölgesi, Marsyas [Aisepos] ırmağı sağ kıyısı [Strabon].
Panasion: Uşak-Banaz. Değil, Senirkent ovası ayağı.
Parion: Çanakkale-Biga Kemer kalesi. Değil, Kemer Boğazı güneyinde bir yer.
Pelopia: bk.Thyateira. Manisa-Akhisar. Değil, Pelopeia, Semiramis, Arkadiopolis. Yenice ile Kemer Boğazı arası.
Pentapolis: [ATC’de yok]: Isparta Senirkent Uluğbey. Antigoneia, Nikaia, Lagoen, Lampe, Nymphaion, Dristra, vs.
Pergamon: Bergama. Asya ilindeki Pergamon, Hoyran Gölü, Gaziri adasındaki kent.
Pessinous: Sivrihisar Ballıhisar. Değil, Kötürnek. Emirdağ Hisarköy ikinci bir Pessinus olabilir.
Philadelphia: Manisa-Alaşehir. İkinci bir Philadelphia ve ilk Alaşehir, Yalvaç hisarı.
Phokaia: İzmir-Foça. İlk Phokaia/ Phoukeh Barla önündedir [Aigai, Ainos, Tripolis, Derebol, Limenopolis].
Phygela: bk. Pygela. Aydın Kuşadası Kuş-Tur Tatil Köyü bitişiği. Değil, Yenice köyü Marsyas [Bigadiç] nehri kıyısı.
Pithekas [ATC’de yok]: Barla. Önce bu adı, Bitik adıyla ilgili sanmıştım, ama Pythicus [Apollon Pythios] ile de ilgili olabilir.
Poimanenon: Eski Manyas: Balıkesir Eski Manyas Soğuksu. Değil, Kemer Boğazı batısı, Kayaağzı yanı [bk.Har.2].
Prousa [Olympos]: Bursa. Bir Prousa da Uluborlu önü, Bahar Mevkii. El-İdrîsî, Bilecik Söğüt yerindeki kent için de Bursa der.
Pylai: bk. Strobilos. Pythia Termal [Sevin, s.41], adını Apollon Pythios’tan alan Marsyas’ın diğer adı Pythicus ile ilgili olabilir.
Raidestos: Tekirdağ. Rodosto, Rodosçuk. M. Attaleiates’in mülklerinin olduğu, bir Raidestos da Barla [Attaleia] yanında var.
Santabaris: Eskişehir Seyitgazi Bardakçı. Sandabarı. Değil, Afyonkarahisar Merkez. Sendeburi, Sentefer.
Sardeis: Sardies: Manisa Salihli yakını. Sart. İlk Sardeis, Sart, Tralleis ve birçok adı kaydedilen Barla.
Seleukeia: bk. Tralleis. Aydın. Değil, Barla. Bir Seleukeia da Roma Askerî Yolu üzerinde Manavgat-Selukule.
Selymbria: İstanbul Silivri. Pachymeres’teki Selymbria, Kemer Boğazı ve Barla yakınında.
Siblia: Çivril Gümüşsu. Khoma. Değil, Siblia [Soublaion], Orta Menderes’in kaynakları [Aulokra] ile Senirkent-Garip arası.
Sigia: bk. Aleksandreia Troas. Çanakkale Dalyan. Değil, Kemer Boğazı- Çirişli Dağı. Signia, Sangia, Sigriane hepsi aynı yer.
Sipylos Magnesiası: bk. Magnesia [Sipylos]: Bu kent, Sipylos [Çirişli] Dağı güneyi ve Kemer Boğazı bölgesindedir.
Skepsis: Çanakkale Bayramiç Kurşunlu. Değil, Kemer Boğazı’nın şarkında ve Aisepos ırmağı yakınlarındadır.
Smyrna: İzmir. Smyrna Trakheia: bk. Ephesos. Trakheia veya Thrakesia temindeki Smyrna, yâni İzmir, Myria ve Myrina diye gösterdiğim ve ilk Efes’in [Apasa: Gelendost-Hüyük iskelesi yanı] yakını, yâni Barla-Eye Burnu önündeki Apameia’dır.
Stektorion: Sandıklı Menteş. Değil, Senirkent Uluğbey’e yerleşen Pentapolis’in beş sıfatından biri Stektorion [güçlü] idi.
Stratonikeia [Mysia]: Manisa Kırkağaç Siledik. Değil, Kötürnek [Hadrianopolis] veya yakını bir yer.
Strobilos [Bithynia]: bk. Pylai: Pythia Termal [Sevin, s.41], Pythicus nehri kaynağı olan Agamemnon kaplıcaları olabilir.
Synaos: Kütahya Simav. Değil, Syneos, Sineos, Simoeis adları olan Pers [Nemari] vadisi nehri, Yalvaç çayının Orgas kolu.
Tamnos: bk. Temnos: İzmir Menemen Görece. Değil, Asia ilinde Aiol şehri olup, Kemer Boğazı bölgesindedir.
Tarusia: bk. Troia: Çanakkale Hisarcık tepesi. Değil, Kemer Boğazı ile Kötürnek arası. Homeros: Troia, Kilikya’ya komşu.
Teos: İzmir Sığacık. Değil, Asia ilinde Aiol şehri olup, Kemer Boğazı bölgesindedir.
Theodosiopolis: bk. Aproi. Tekirdağ Malkara Germeyan. Değil, Hoyran ayağında, Gaziri adasındaki Pergamus veya yakını.
Thyateira: Manisa Akhisar Tepe Mezarlığı. Değil, Marsyas ırmağı kıyısındadır. Arkadiopolis, Pelopeia, Semiramis adları var.
Thyraia: İzmir Tire. İlk Thyraia, Kemer Boğazı bölgesinde ve Apasa [Arzava] yakınındadır.
Traianoupolis: Uşak il merkezi şarkı köy. Çarık. Bir Trajanopolis de, Kötürnek veya yakını bir yer.
Tralleis: Aydın. İlk ve Eski Tralleis ise, Neutrouja, Attaleia, Sart, Pithekas ve daha birçok adı bulunan kent Barla.
Tripolis: Denizli Buldan Yeniköy/ Yenice. Değil, Barla Kepenekli önündeki Ainos, Aigai, Phokai, Derebol gibi adları olan kent.
Troia: Çanakkale Hisarcık tepesi. Değil, Neutrouja Barla, Eski Troia, Kemer Boğazı ile Kötürnek arasında, Kilikya’ya komşu.
Tzouroulon: Tekirdağ Çorlu. Değil, şimdiki adı Demirbel olan Şuhut-Çoru. İbn Hordazbih’teki adı ise, el-Südd veya el-Sind.
Verinopolis: Yozgat Yerköy. Değil, Miryokefalon’un [Kemer Bğ.] şarkı: Şarkîkaraağaç veya Kıreli. “Myriokephalon, Stavros'un garbında idi. Bu iki kale, Verinopolis'le beraber Tourma Saniana'yı teşkil ederdi” (Ramsay, 1960: 273). Timios Stavros, Yalvaç veya Kötürnek, Verinopolis ise, Şarkîkaraağaç olmalı. Boğaz ile Şarkîkaraağaç arası 66 km, bir Tourma için mâkul ölçüdür.
Wilusa: Wilusiya: bk. Troia. Çanakkale Hisarcık tepesi. Değil, Kilikya’ya komşu, Gelendost Köke-Çaltı-Kötürnek bölgesinde.
Sonuç
Yukarıda gördüğünüz gibi tarihî metinlerde zikredilen yer adlarının neredeyse yüzde doksanı yanlış. Bunun en mühim üç sebebi: 1. Coğrafî değişimin ve Anayol’un [Kral Yolu] bilinmeyişi, 2- Anayol’un yanlış yerleştirilmesi ve 3- Tarihî metinlerin okunmadan, araziyle yüzleştirilmeden başka kaynaklardan alıntı yapılmasıdır. Bizans Asia’sı veya Anatolikon temasının yeri bilinememiş; yanlış bilinmiş ve buraya ait bütün yer adları başka yerlere taşınmıştır.
.
Ramazan Topraklı, dikGAZETE.com
Kaynaklar ve Tetkik Eserler
Anna Komnena (1996): Alexiad, Malazgirt’in Sonrası, Çeviri: Bilge Umar, İnkılâp Kitabevi-İstanbul.
Flemming, Barbara (2018): Geç Ortaçağ Döneminde Pamfilya, Pisidya ve Likya’nın Tarihî Coğrafyası, Çev. H. Turan Bağçeci, TTK-Ankara
Pahimeris (Pachymeres), Georges (2009): Bizanslı Gözüyle Türkler, Çev. İlcan Bihter Barlas, İlgi Kültür Sanat-İstanbul.
Ramsay, W. M. (1960): Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası, Çeviri: Mihri Pektaş, MEB-İstanbul.
Sevin, Veli (2024): Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası I, 6. Baskı, Türk Tarih Kurumu [TTK]-Ankara.
Strabon (2009): Antik Anadolu Coğrafyası, Çev. Adnan Pekman, Arkeoloji ve Sanat Yay.-İstanbul.
Topraklı, Ramazan (17.02.2022): “Pentapolis ve Mukaddes Firikya neresidir? DikGazete.
https://www.dikgazete.com/yazi/pentapolis-ve-mukaddes-firikya-neresidir-4260.html [erişim: 10 Mart 2026].
Topraklı, Ramazan (26.09.2022): “Prof. Veli Sevin Eleştirisi: Anadolu’nun Tarihî Coğrafyası I”, DikGazete.
https://www.dikgazete.com/yazi/prof-veli-sevin-elestirisi-anadolu-nun-tarihi-cografyasi-1-4871.html [erişim: 10 Mart 2026].
Topraklı, Ramazan (04.03.2024): “Tarihî Coğrafyada Yeni Keşifler: New Discoveries in Historical Geography”, DikGazete.
https://www.academia.edu/109381665/TAR%C4%B0H%C3%8E_CO%C4%9ERAFYA_YEN%C4%B0_KE%C5%9E%C4%B0FLER
https://www.dikgazete.com/yazi/n-a-6611.html [erişim: 10 Mart 2026].
Topraklı, Ramazan (04.08.2025): “Bizans Asia’sındaki Aiol Şehirleri”, DikGazete.
https://www.dikgazete.com/mobil/yazi/bizans-asia-sindaki-aiol-sehirleri-8114.html [erişim 10 Mart 2026].
***
Açıklama: Burada olmayan yer adları ile tarihî yollar ile Aiol şehirleri için: “Tarihî Coğrafyada Yeni Keşifler. New Discoveries in Historical Geography” ile “Bizans Asia’sındaki Aiol Şehirleri” adlı iki makaleme bakınız [academia.edu ve dikGAZETE].
“Aisepos nehri kıyılarında, Aulonia ovasında nehrin sol sahilinde, evvela müstahkem bir mevki olan Polichna var; ondan sonra Paleskepsis gelir; Aisepos nehrinin sağ sahilinde Polichna ile Paleskepsis arasında Neakome ile Argeria bulunmaktadır (Strabon, 2009: 603). Bk. Skepsisli Demetrius (Remsi, 1960: 168). Burada zikredilen Neakome (Pahimeris, 2009: 81: Neankome), Yenice ve Akdağ’ın Yenişarâbı ve Yenişarharımı adlarında yaşattıkları yer. Başka deliller yanında bu deliller de, Bigadiç veya Marsyas nehrinin bir diğer adının Aisepos [Ezop] olduğunu ortaya koydu. Bizans Asia’sındaki Aiol Şehirleri adlı makale ile Veli Sevin’den Pythicus ve Titnaios adlarını da öğrendik.
Veli Sevin’e ait kitap kapağı.
Har.3: Sigriane. Tepeler ta sahile kadar uzanıyor. Bunun Sipylos, Gallesion ve Dindymos gibi adları da var.
Har.1: Kıral Yolu [Anayol], Kelana [Kelene: Kelainai] ve MÖ 401, Genç Kyros’un Sardes-Tarsus arasında yürüdüğü yol görülmektedir.
Har.2: Değişen Coğrafya: Kral Yolu, tarihî yollar, Küçük Firikya, Thrakesia teması [Terkasis], Efes [Apasa], İzmir [Myria] ve sair kentler.