Güneydoğu Anadolu'nun kalbi Diyarbakır -1

Diyarbakır'ı tanıyalım;

Şehrin bilinen en eski adı Amida ya da Amed’dir. Roma ve Bizans döneminde de "Amida" olarak geçer. "Diyarbakır" adı ise Arapça "Diyaru Bekr" ifadesinden geliyor ve "Bekir toprakları" anlamını taşıyor. Cumhuriyet döneminde de resmi olarak “Diyarbakır” ismi kullanılmaya başlanmış. Ama halk arasında “Amed” adı hâlâ yaşıyor.

12 bin yıllık köklü tarihi, UNESCO korumasındaki Hevsel Bahçeleri ve 5,5 km uzunluğundaki tarihi surlarıyla tanınır. 

Dicle Nehri kıyısında yer alan bu kadim şehir; zengin gastronomisi, misafirperverliği ve Mezopotamya'nın en önemli medeniyet merkezlerinden biri olmasıyla ünlüdür.

Huriler, Mitanniler, Asurlar, Urartular, Medler, Persler... Derken Romalılar, Bizanslılar, Emeviler, Abbasiler... Ardından Mervaniler, Selçuklular, Artuklular, Eyyubiler, Akkoyunlular, Safeviler ve Osmanlılar gibi nice devlet, bölgede hüküm sürmüş. Konumu sayesinde Mezopotamya ile Anadolu arasında bir geçit olmuş. Bu da onu ticaretin, kültürün ve siyasetin önemli merkezlerinden biri haline getirmiş. Sur içinde yükselen hanlar, camiler ve kiliseler, kentin çok dinli ve çok kültürlü yapısını simgeliyor. Günümüzde de Diyarbakır, tarım ve hayvancılıkla birlikte el sanatları ve mutfağıyla da öne çıkıyor.

Gastronomi durağı;

Kaburga dolması, ciğer kebabı gibi lezzetleriyle sadece bölgenin değil Türkiye'nin de gastronomi haritasında önemli bir durağımızdır.

1. Diyarbakır Surları; yaklaşık 5,5 kilometre uzunluğunda. Çin Seddi'nden sonra en uzun ve en iyi korunmuş şehir surları arasında sayılıyor. UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde de var.

2. Hevsel Bahçeleri; Dicle Nehri ile surlar arasında bu verimli bahçeler, binlerce yıldır şehrin tarım ihtiyacını karşılamış; UNESCO listesinde.

3. Diyarbakır Ulu Camii; 639 yılında şehrin İslam hâkimiyetine girmesinden sonra inşa edilmiş, eski kilisenin bulunduğu alanda şekillenmiş. Anadolu'nun en eski ve en önemli camilerinden biri kabul ediliyor.

4. Hasan Paşa Hanı; 1572 ile1575 yılları arasında Diyarbakır Beylerbeyi Hasan Paşa tarafından yaptırılmış. Osmanlı döneminde konaklama ve ticaret amaçlı kullanılan han, bugün kafe ve dükkânlarıyla hizmet veriyor.

5. On Gözlü Köprü; Dicle Nehri üzerinde bulunan bu tarihi köprü, 1065 yılında Mervaniler döneminde yapılmış.

6. Dört Ayaklı Minare; 1500 yılı civarında Akkoyunlu döneminde Şeyh Mutahhar Camii'nin bir parçası olarak inşa edilmiş, dört sütun üzerine oturan mimarisiyle Anadolu'da eşi benzeri olmayan bir eser.

7. Zerzevan Kalesi; Roma İmparatorluğu döneminde askeri üs olarak kullanılmış, özellikle yer altı tünelleri ve Mitras Tapınağı ile ünlüdür. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alıyor.

8. Malabadi Köprüsü; 1147 yılında Artuklular tarafından inşa edilmiş ve geniş kemeriyle Orta Çağ taş köprü mimarisinin güzel örneklerinden biri.

9. İçkale; şehrin idari merkezi olarak kullanılmış bu alan, bugün arkeolojik ve etnografik eserlerin sergilendiği bir müze kompleksi olarak hizmet veriyor.

10. Meryem Ana Kilisesi; şehrin en eski kiliselerinden biri olarak Süryani toplumu için önemli.

11. Çayönü Höyüğü; Diyarbakır'ın Ergani ilçesi yakınlarında bulunan bu yerleşim, Neolitik Dönem'e tarihleniyor. Türkiye'nin en eski köy yerleşim alanlarından biri olarak kabul ediliyor ve tarımın, hayvancılığın erken izlerini barındırıyor. Bu noktalar, Diyarbakır'ın binlerce yıllık birikimini ve kültürel zenginliğini gözler önüne seriyor.

Evliya Çelebi'nin Seyahatname eserinde yer alan Diyarbakır gözlemlerini içermektedir. Metne göre Diyarbakır, Osmanlı Devleti'nde para basılan büyük şehirlerden biri olup, bereketli topraklara ve kaliteli ürünlere sahiptir. Şehirde 146 saray ve hanedan hamamı bulunduğu, hamamların şehrin çöpleriyle ısıtıldığı belirtilmektedir. Diyarbakır halkının Kürtçe, Türkçe, Arapça, Acemce (Farsça) ve Ermenice konuştuğu ifade edilmektedir.

Güneydoğumuzun incisi Diyarbakırımızın ilk yazısı itibariyle tanıtmaya, anlamaya çalıştık ancak Evliya Çelebi misali “seyahatname”ye not düşmemiz gerekiyor ise yazımızın devamında şehri yerinde görmeye ve tanımaya devam edeceğimizdir.