Alkibiadēs ve Daskyleion

Har.1: Kıral Yolu [Anayol] ve MÖ 401, Genç Kyros’un abisi Pers Kralı Erdeşir üzerine yürüdüğü yol güzergâhı.

Ramazan Topraklı yazdı;

Alkibiadēs ve Daskyleion

Öz

Bu makale Peloponez savaşları sırasında yaşamış, Atina’nın önde gelen devlet adamı, komutanı ve hatibi, aynı zamanda Sokrates’in öğrencisi olarak bilinen, çok zeki ama bir o kadar da ihtiraslı ve güvenilmez biri olan Alkibiadēs’in öldürüldüğü yer hakkındadır. Zira iki kaynak, Alkibiadēs’in [Ἀλκιβιάδης] MÖ 404 yılında Phrygia valisi Farnabazos’un idaresindeki Phrygia’da, bir kaynak da Frygia’da ve Metropolis ile Synnada arasındaki Melissa’da bir suikast sonucu öldürülmüştür der. Makalede Pers valisi Farnabazos’un Küçük Firikya, Bithynia ve Phrygia Hellespontus’ta bulunduğu söylenen yönetim merkezi Daskyleion ve Melissa ile Phrygia’daki Melis Kumis ve Melissopetrion adlı yerler üzerinde durulacaktır.

Açar Kelimeler: Alkibiadēs, Ἀλκιβιάδης, Küçük Phrygia, Kelene, Daskyleion, Melis Kumis, Melissopetrion, Nemari vadisi

Giriş

Alkibiadēs’in [MÖ 450-404] öldürüldüğü yer, kaynaklarda açıkça belirtilmemiştir. Herodotos’un [MÖ 484-525], [VIII.17]‘de söz ettiği Alkibiadēs’in oğlu Kleinias, söz konusu Alkibiadēs’in dedesidir. Ancak olaydan üç asır sonra gelen Sicilyalı [Sicilus] Diodoros [MÖ 90-MÖ 30], XIV.11’de Alkibiadēs’in öldürüldüğü yeri şöyle verir:

“Alkibiadēs, Atina’dan ayrıldıktan sonra Frygia’da Farnabazos’un yanına gider. Sparta’nın baskısıyla Farnabazos, onu ortadan kaldırmaya karar verir. Alkibiadēs bir Frygia yerleşiminde bir kadınla birlikte kalmaktadır. Gece vakti ev askerlerce kuşatılır. Ev ateşe verilir. Alkibiadēs kılıcını çekerek dışarı fırlar. Uzaktan atılan ok ve mızraklarla öldürülür. Önemli nokta: Diodoros yer adı vermez. Sadece Frigya’da, Farnabazos’un yönetim alanında olduğunu belirtir” [ChatGPT].

Plutarkhos [MS 46-120] ise, “Alkibiadēs’in Hayatı’nda [Alkibiades 37–39]” ölümünü ayrıntılı biçimde anlatır.

“Alkibiadēs, Atina’dan ayrıldıktan sonra Frygia’da Pers satrabı Farnabazos’un bölgesine sığınır. Sparta’nın ve özellikle Lysandros’un baskısıyla Farnabazos onu ortadan kaldırmaya karar verir. Alkibiadēs bir Frygia köyünde [kırsal yerleşim] bir kadınla birlikte yaşarken, ev askerler tarafından kuşatılır. Ev ateşe verilir. Alkibiadēs dışarı fırlayıp savunmaya çalışırken ok ve mızraklarla öldürülür. Plutarkhos Melissa adını vermez” [ChatGPT].

Altı asır sonra Athenaus [MS 170-250], Deipnosophistai XIII, 574f’de Alkibiadēs’in öldürüldüğü yeri şöyle verir:

“Alkibiadēs, Frygia’da, Synnada ile Metropolis arasında bulunan Melissa’da öldürüldü” [ChatGPT]. Ramsay buna göre: “Alcibiades'in öldürüldüğü yer, Synnada ile Metropolis arasında [Athenaus XIII, s.574f], yolun üstündeki Melissa şehri idi” ve Melissa’yı Balcık Hisar’da aramak icap eder” der (Ramsay, 1960: 185). Ramsay, Balçık [çamurdan kerpiç] için, “bal” = “Melis” diyerek hata eder. Zira Ramsay gibi bir yabancı, Balçıkhisar’ın kerpiçten yapılma hisar olduğunu bilmemektedir.

Ayrıca birçok yerde Balçıkhisar olduğu gibi, Şuhut-Balçıkhisar, genel kanaate göre Farnabazos’un yönetim merkezi kabul edilen ve Manyas Gölü yanına yerleştirilen Daskyleion’a [Egrili] yaklaşık 445 km, Kyros’un sarayının bulunduğu Kemer Boğazı’na ve buradaki Kelene’ye [Kelainai] ise, 50 km uzaklıktadır. Biraz sonra izah edeceğim gibi Daskyleion, Manyas Gölü yakınında olamayacağı gibi, Manyas Gölü civarı asla Firikya, Küçük Firikya ve Firikya Hellespontus olamaz. Zira bir kere tarihçi ve arkeolog, Göller Bölgesi ve bilhassa Eğirdir Gölü’ndeki coğrafi değişimden bîhaberdir ve birçok ırmak, dağ, göl, ova ve kenti yanlış yerleştirmiştir; tabir caizse ilk düğmeyi yanlış iliklemiştir; elbette devamı da yanlış olacaktır [bk. Ek.1, Har.1-2].

Ksenofon, Farnabazos, Küçük Firikya, Daskyleion

Herodotos, III.120, III.126 ve VI.33’de Daskyleion, I.8’de de Daskylos adlarını; Strabon ise, Daskylion kenti ile bu kentin yanındaki Daskylitis Gölü’nü zikreder. Kitabı çeviren Adnan Pekman, kentin Eşkel Köy, gölün ise Manyas Gölü ve diğer adının Aphinitis, olduğunu söyler (Strabon, 2009: 32, 78, 80, 91, 99). Alkibiadēs’in ölümünden üç yıl sonra, yâni MÖ 401 yılında Genç Kyros’un İran seferini anlatan Ksenofon ise, ne Alkibiadēs, ne Daskyleion, ne de Daskylos’tan söz eder. Ama Ksenofon, mütercimin Küçük Phrygia ve Bithynia satrabı dediği Farnabazos’tan [2011, s.407, 481, 485, 495, 513, 529, 533 ve 625]’te bahseder. Alkibiadēs ve Ksenofon, Sokrates’in öğrencisi oldukları ve birbirlerini tanıdıkları hâlde Ksenofon’un, Alkibiadēs’in ölümünden söz etmemesi çok ilginçtir.

Chatgpt bunu şöyle yorumlar: “Kronolojik olarak doğal, edebi olarak tutarlı, siyasi olarak ihtiyatlı, anlatı yapısı açısından gereksiz bir ayrıntıdan kaçınma tercihi olarak görülebilir. Yâni bu bir “unutma” değil, bilinçli bir dar odaklı anlatım tercihidir. Kyros, Sparta’yı destekler. Sparta, Atina’yı yener. Alkibiadēs sürgünde ve zayıf kalır. Alkibiadēs, muhtemelen Sparta yanlısı baskı sonucu, Hellespontos Phrygia’sının Pers satrabı Farnabazos’un topraklarında öldürülür. Üç yıl sonra aynı Kyros, Yunan paralı askerlerine dayanarak tahtı ele geçirmeye çalışır. Yunan askerlerini kurtaran Ksenofon olur”.

Ksenofon, coğrafya hakkında ilginç bilgiler verir: [s.407] Ailois, Phrygia, Troas ve Farnabazos’un bütün eyaletini bilirim. Bunların bir kısmını oralı olduğum için bilirim. [s.481] Herakleialı bir adamla erzak toplamak için etrafa dağıldıklarında Farnabazos’un süvarileri saldırır. Bunlar Bithynialılara yardım etmek ve becerebilirlerse, onlarla birlikte Hellenlerin Phrygia’ya girmelerine engel olmak istiyorlardı. [s.513] Farnabazos, Hellen ordusunun kendi topraklarına karşı bir sefer düzenlemesi endişesiyle, o sırada Byzantion’da bulunan Nauarkhos Anaksibios’a bir elçi gönderip orduyu Asya’dan karşı tarafa geçirmesini rica etti. Ksenofon, ordudan biran önce ayrılacağını ve gemiyle yurduna dönmek istediğini bildirdi. [s.517 Thrakia köylerinden yiyecek alın; sonra Kherrhonesos’a yürüyün]. [s.529-33] Neon Kherrhonesos’a gitmek istiyordu. Timosion ise yurduna dönmek için tekrar Asia’ya geçme fikrinde idi. Anaksibios gemiyle Parion’dan geçerken anlaşmaları çerçevesinde Farnabazos’a bir adam gönderdi. Fakat o, Aristarkhos’un Byzantion valisi olarak geldiğini ve Anaksibios’un artık nauarkhos [donanma komutanı] olmadığını öğrenince, Anaksibios’a aldırış etmedi ve Kyros’un ordusuna dair Anaksibios’la yaptığı anlaşmanın aynısını Aristarkhos’la yaptı… Ksenofon denizde ordunun yanına geldi. Ordu onu sevinle karşıladı; Thrakia’dan Asia’ya geçmek için memnuniyetle ve derhal peşine düştüler… Fakat bu sırada Farnabazos’un aklını çeldiği vali Aristarkhos, iki savaş gemisiyle birlik Byzantion’a geldi. [s.625] Ksenofon ve yanındakiler Asidates’le karşı karşıya geldiler ve onu, karısını, çocuklarını, atlarını ve tüm mallarını ele geçirdiler. Sonunda Hellenler tekrar Pergamon’a döndü. Bu sırada Thibron buraya gelip orduyu teslim aldı ve orduyu diğer Hellenlerle birleştirip Tissaperhmes ve Farnabazos’la savaşmaya başladı. [Kitap son buldu].

Küçük Firikya, Bithynia ve Daskyleion

Alkibiadēs’in öldürüldüğü yer hakkında Diodoros ve Plutarkhos, Firikya’da Pers valisi Farnabazos’un yönetim alanında, Sparta ve özellikle de Lysandros’un baskısıyla Farnabazos’un kırsaldaki bir köyde öldürttüğünü kaydederler. Athenaus ise Firikya’da, Metropolis ile Synnada arasındaki Melissa’da öldürüldüğünü söyler. İran’da kıral Erdeşir’e [Artakserkses] gitmek isteyen Alkibiadēs’in öldürülmesinde, kardeşi Erdeşir’e karşı bir sefer düzenlemeyi düşünen Genç Kyros’un da büyük rolü olmalıdır. Zira Genç Kyros, güç hiyerarşisinde Farnabazos’un üzerinde bir figürdür. Anabasis’i çeviren Oğuz Yarlıgaş, Farnabazos için “Küçük Phrygia ve Bithynia satrabı” der (Ksenofon, 2011: 675).

Farnabazos için üç kaynak Phrygia satrabı der. Burada zikredilen Bithynia, [Ek.1]’de görüldüğü gibi Kemer Boğazı bölgesindeki ikinci bir Bithynia’dır. Küçük Firikya, Firikya Epiktetos, Firikya Hellespontia, Hellespontus Phrygia’sı, Makedonia, Maionia ve Mysia, hepsi de Kemer Boğazı bölgesindedirler. Ramsay, [1960: 165-178]’de: Hellespontus ve Firikya Hellespontia’da gösterilen Cyzicos [Afşar-Kızık], Akhyraous, Hadrianoutherai ve Kotoiraikia [bu üçü Kötürnek], Poimanenon [Kayaağzı yanı], Lentiana [Gelendost], Kiminas [Yalvaç-Gemen], Baris {Barla önü. Orgas’ın Menderes’e [Skamandros] döküldüğü yerde}, Lopadion [Boğaz’ın batı yakasında], Sigriane [Çirişli Dağı], Rhyndakos [Popa çayı]. Kenkhreia [Miryokefalon kalesi], Troad [Çirişli Dağı bölgesi], Granikos, Barenos ve Varinos [üçü Yalvaç çayı], Aisepos, Angelokomites ve Bigadiç [bu üçü de Marsyas]. Bu isimler ve bunlarla birlik anılan daha onlarca isim, Kemer Boğazı bölgesinde olur da, Hellespontus Phrygia’sı Balıkesir-Çanakkale bölgesinde mi olur?

Hellespontus Phrygia’sı ve Küçük Phrygia, Balıkesir-Çanakkale civarında gösterilmekle hata edilmiştir. Yalvaç için Küçük Antakya, Uluğbey için Küçük İznik, 29 Nisan 1091 de vukûbulan Kuman-Peçenek harbi için Küçük Aslan [Lebounion] harbi denmesinin sebebi de, bu kentler ile harp yeri, Küçük Firikya’da bulunduğu içindir [bk.Har.2].

Alexiad: Bathys Rhyax ile aynı metinde zikredilen Kentlerin Kraliçesi Uluborlu, Byzantion ise, Kemer Boğazı batısında bir kent olmalıdır. Zira Bathys Rhyax: Halys, Seha, Orta Menderes, Sangarios ve onlarca adı olan nehir, Kemer Boğazı’ndaki derin ırmaktır. “Anna, Khersonnèsos yazması gereken adı Kherronèsos yazmış. 14.III. l'de de öyle yapıyor. Şaşılacak şey, çünkü sözcük Hellen dilindendir, "yarımada" [tam çeviri: Karadaki ada] demektir ve bugünkü Rumcada dahi [tek n ile] kullanılmaktadır” (Anna Komnena, 1996: 248, açık.2).

Ksenofon Kherrhonesos, Herodotos ise Khersonesos der. Bazı kaynakların yanlış yazdığı anlaşılıyor; kaynak tenkidi yapılmalıdır. Ya iki Byzantion vardır veya Anna yanlış yazmıştır. Misalleri artırabiliriz: Herodotos, Kemer Boğazı’ndaki ırmak, Çarşamba çayı ve Kızılırmak olmak üzere üç Halys’ten, Strabon ise, Kemer Boğazı’ndaki ırmak ve malûm Sakarya olmak üzere iki Sangarios’tan bahsettiklerinin farkında değiller. Özetle Küçük Firikya ve Phrygia Hellespontia, Kemer Boğazı bölgesidir; ama Herodotos VI.33’e göre Hellespontus, Çanakkale Boğazı, Selymbria Marmara civarındadır. Hâlbuki bir Selymbria da, Kemer Boğazı yanında var. Tarihî metinler, bazı isimlerin birden çok olabileceğine göre yorumlanmalıdır. Ayrıca aynı yere ait isimler, kaynaklarda farklı farklı yazılabilmektedir.

Veli Sevin, -Pers satraplık merkezi olan Daskyleion, Ergili-Hisartepe olup, bundan başka, aynı adı taşıyan başka bir kent daha vardı. Bu satraplık önceleri Küçük Asia’nın tüm kuzey kıyısı, Çanakkale Boğazı ve Marmara denizinin güney kıyılarındaki kentlerle, iç kesimdeki Phrygia ve Kappadokia’yı da içine alacak denli geniş bir alana yayılıyordu. İkinci Daskyleion [Eşkel limanı], Marmara’nın güneyindeki bir yarımada üzerindedir- der (Sevin, 2024: 58-59).

Veli Sevin ve birçok tarihçiye ait olan bu görüş saçmadır. Zira Daskyleion, Pers Kral Yolu üzerinde ve Firigos Boğazı’ndaki [Kemer Boğazı] Kelainai’ye karayoluyla 490 km, kuş uçumu 400 km uzaklıktadır. Bu yanılmada Kral Yolu’nun Başkent-Ankara’dan geçirilmesinin büyük payı olmalıdır. “Günümüzde Daskyleion’dan Bizans dönemi surları ve Büyük İskender sonrası döneme ait olduğu düşünülen bir teras duvarı dışında fazla bir kalıntı yoktur” sözleri, buranın Perslerle ilgili olmadığını işaret ediyor (Sevin, 2024: 59). Kemer Boğazı civarında onlarca Helenistik dönem ok ucu bulunmuş olup, Yalvaç müzesine verilmiştir. Daskyleion, kanaatimce Kelainai’nin yerini almıştır. Zira:

1- Daskyleion, Lydia kralı Gyges’in babası Daskylos ile ilgilidir (Herodotos, 1.8). Lydia kralı Gyges’in [MÖ 687/ 80-645] Anadolu’nun batısında yaptırdığı yolla, Herodotos’un dediği Kral Yolu aynıdır. Gyges’in, Firiklerin başkenti Kelainai’ye atasının adını vermiş olması kuvvetle muhtemeldir. Montanus’un doğum yeri Ardaban (Arundell, 1975: 22) ve Millavanda [Miletopolis; Uluborlu- Olukman öreni] yanından geçen bu yol, Hititler zamanında da var olmalı idi. II. Murşil [MÖ 1300’ler], bu yolun bir bölümünü kullanarak, Gelendost-Efes’e gelmişti (Kınal, 1953: 36).

MÖ 687/80’de Gyges tarafından kurulan Lydia devleti, bölgeye 140 yıl hâkim olduktan sonra MÖ 547’deki Pers-Lydia harbi sonunda yıkılmıştır. Kemer Boğazı’nın 35 mil şarkı ve Pers vadisinin başındaki Dakilyas, Dakleya, Dikilyas ve Dakaliâs gibi farklı okunan Yalvaç-Gelegermi’de bir Bourg [kale] vardır, ama burada bir göl yoktur. Bu köyün şarkında Manarga [Rabaz-ı Konya, Konya], onun şarkında ve vadi başında da Nuşirevan [1530 tarih, 438 Nu. MVAD I] köyü vardır. Bu köyle Kemer Boğazı veya Kelainai arası Nemari [Pars] vadisidir [bk.İbn Hordazbih]. Kelainai’nin güneyi ise, Kyros ovasıdır [Kouroupedion, Kurupedion]. Dakleya, Gelegermi için bk. Açık.1, Har.2.

Şimdi yeri geldi: Miryokefalon harbinde bazı kaynaklardaki Konya, malûm Konya değil, Yalvaç-Manarga’ya [Dedeçam] yerleşen Konya’dır. İbn Hordazbih, bu vadide sırayla karye el-Burc [Yalvaç-Çetince Akçahisar], Melis Kumis [Yalvaç-Bahtiyar] ve el-Alemeyn [Kötürnek: Madenli] isimlerini kaydetmiştir. MÖ 547’de, bölgeye Persler hâkim olmuş ve yol, I. Darius [MÖ 522-486] tarafından geliştirilmiş, fersah taşları konmuştur (Sevin, 2024: 9).

2- Alkibiadēs’in s.407’de: “Ailois, Phrygia, Troas ve Farnabazos’un bütün eyaletini bilirim. Bunların bir kısmını oralı olduğum için bilirim” dediği yerlerin hepsi de Kemer Boğazı bölgesindedir.

3- Küçük Phrygia, Bithynia ve Hellespontus Phrygia’sı [Firikya Hellespontia] denilen yer, Kemer Boğazı veya Firigos Boğazı bölgesidir [bk. Har.1-2]. Bu bölgedeki yer adları, üstte görüldüğü gibi Balıkesir bölgesine taşınmıştır.

4- MÖ 407: II. Darius, Lidya, Frigya ve Kapadokya'yı Büyük Frigya satraplığı adı altında birleştirince, satraplık merkezini Kelainai'ye taşıdı [Yurt Ans. C.I, s.277]; oğlu Kyros’u da geniş yetkilerle buraya satrap tayin etti ve 404’de de öldü. Genç Kyros, Batı Anadolu’daki tüm Pers kuvvetlerinin başkomutanlığına getirilmişti. Başkomutanlığı yanı sıra Sparta ile malî ve askerî ilişkileri yürütme yetkisi verilmesi Kyros’u, bölgedeki en güçlü Pers figürü yapmıştı.

Genç Kyros’un Kemer Boğazı’ndaki Orta Menderes’in kaynakları yanındaki 985 rakımlı Asarbaşı tepede bir sarayı vardı. Büyük kralın sarayı ise, buranın 07 km şarkı, Kelainai hisarının batı eteği ve Marsyas’ın kaynakları yanındaydı [Ksenofon, 2011: 31]. Genç Kyros’a ait olan Kapadokya, Çarşamba çayı batısında ve aslında Firikya içinde kalan bir yer olmalıydı. Zira Kyros, MÖ 401’deki İran üzerine yürüyüşü sırasında son Phryg kenti Konya’dan 30 fersah sonra, Çarşamba çayını geçmiş ve düşman toprağı diyerek askerlerine yağma izni vermişti ki, burası da Kapadokya’dır (Ksenofon, 2011: 37, bk.Har.1). Bu Kapadokya Kyros’a tabi olsaydı, düşman toprağı denilmezdi.

5- Kral Yolu, Sardes, Denizli, Dinar, Çapalı, İleydağı [Khelidonia], Uluborlu Olukman [Millawanda, Miletopolis, Ardaban], Kemer Boğazı, Kötürnek, Gelegermi [Dakilyas, Dakaliâs], Manarga [Rabazı Konya, Konya], Fele pınarı [Nehrü’l-Ahsa], Eflâtun pınarı [Ayn-ı Burgus], Beyşehir, Akise [Medinetü’l-Leben] ve Çarşamba çayı [Halys]. Sonra Lâta [Tahtalı], Abrekenas, Fârita [Barata], Katalak, Hedy [Hyde] kalesi, Yukarı Hıbr-ı Kardene?, Abkarson?, Kanna? [Karaman] kalesi, Hırbe’t-Farta [Perta harbi], Tarfa nehri, Lülüe [Ulukışla] ve Tarsus üzeri şarka devam eder.

Şayet Alkibiadēs öldürülmeseydi, bu yolu kullanarak İran’a gidecekti.

MÖ 585, 28 Mayıs günü güneş tutulmasının vukûbulduğu Med [Pers]-Lydia harbi, Yozgat-Kızılırmak yanında değil, 37^dr. 30^dk. paralel dairesindeki Bozkır-Fart [Farta, Perta, Yolören] bölgesinde yapılmıştır. Üstte görüldüğü gibi söz konusu Halys, Kızılırmak değil, Çarşamba çayıdır. MÖ 481’de Kserkses, orduyu Krıtella’da [Karaman] topladıktan sonra Halys’i geçti; Firikya’ya girdi; Firikya içinde yürüyerek Kelainai’ye [Kemer Boğazı] vardı [bk. Herodotos]. Romen Diyojen, 1071 baharı, Kemer Boğazı’ndaki Zompos köprüsünü geçti; dinlenmesi için orduyu Kapadokya’da kendi mülküne gönderdi ve Halys’i geçti (Attaleiates, 2008: 151). Bu iki Halys de, Çarşamba çayıdır.

Peutinger’de “Iconium L Barata XXXIX Tayana” yolu vardır (Ramsay, 1960: 396). Kyros, 401’de bu yolu takiple Karaman’a [Tyana, Tuvena, Tuvanuva] geldi ve Kilikya kraliçesini Silifke tarafına gönderdi. Ramsay, [1960: 372/73, 396]’de Barata, Hyde ve Tyana haklarında yanılmıştır. İbn Hordazbih’in verdiği yol doğru ve Kral Yolu’dur. Barata’da Kral Yolu’ndan bir kol, Konya’ya ayrılmaktadır [bk.Har.1]. Bizans listelerindeki Larende, Derbe, Hyde ve Barata yolu doğrudur ve İbn Hordazbih ile çakışır. Barata ve Hyde’de orman vardır (Ramsay, 1960: 372, açık.2, 373).

6- İbn Hordazbih’teki Hırbe’t-Farta [Perta], Ayrancı’ya yerleşir; Mısırlı Velid bunu Perta harbi yorumladı ki, MÖ 547’deki Pers-Lydia harbi, büyük ihtimal Ayrancı bölgesinde vukûbulmuştur. Birbirine benzeyen Hırbe’t Farta [Perta harbi] Ayrancı, Barata [Farita], Apa-Güneysınır arası ve Bozkır-Fart [Perta, şimdi Yolören] gibi üç ayrı Perta var.

7- Media ve Lydia’nın bulundukları coğrafya ile ordu, gezgin ve tacirlerin yürüdükleri Kral Yolu’nu iyi anlatmak için makaleyi uzattım. Şimdi ana meseleye gelirsek, Farnabazos, MÖ 407’den önce Küçük Frygia satrabı idi. Kyros, 407’de Küçük Firikya’nın da içinde bulunduğu Büyük Firikya satrabı atanınca Farnabazos, başka bir bölgeye mi gitmiştir? Ben Farnabazos’un, Kemer Boğazı şarkı, Kötürnek ile Çarşamba çayı arasında kalan Firikya’nın satrabı olabileceğini düşünüyorum. Belki Genç Kyros, Farnabazos’un bölgesinden geçmemek için Kelainai’de kuzeye yönelmiş ve Afyon, Akşehir ve Konya taraflarından yürümüştür [bk. Har.1].

Melissa neresidir?

Heraklit krallarından Giges MÖ 685’de Sard’daki Şahin krallarını ortadan kaldırarak Lidya’yı kurdu. MÖ 660’da Kimeri’ler Doğu Anadolu’dan gelerek önce Firikya’yı kapladılar; sonra Sard’a dayandılar. Giges, Kimmeri’lere karşı koymuş ise de, Toktamış’ın başa geçmesiyle yenildi ve harpte öldü. Yerine oğlu Ardis geçti. Toktamış’ın ölmesi üzerine Kimmerî’ler dağıldı. MÖ 546’da Farslar, Karûn’u [Krezüs] tutsak ederek İran’a götürdüler (Gönçer, 1971: 124-125). II. Dara, MÖ 407’de oğlu Genç Kuruş’ı Anadolu satrabı yaptı. Lidya, Firikya ve Kapodokya, büyük Firikya adı ile Genç Kuruş’a verildi. Kuruş, satraplık merkezini Sart’tan Gelene’ye taşıdı. Marmara satrabı Atina’yı, Kuruş ise, Sparta’yı destekliyordu. Kuruş, Atinalı Alkibiades ile dosttu. Alkibiades, Sparta tarafına geçince Kuruş’tan yardım istemeye geldi; Kuruş’tan birçok nakdî yardım sağladı. Anadolu’da da Kuruş ile Marmara satrabı birbirlerini çekemiyorlardı. Oğul Kuruş, 404’de dostu Alkibiades’i yine karşısında buldu. Bu sefer kendisine sığınmak için gelmişti. Keyhüsrev onu iyi karşılamış, Firikya’da Metropol ile Synnada arasındaki Melissa çiftliğine yerleştirmiştir. Genç satrap bu sırada hasta babası tarafından çağrılmıştı. Onun yokluğundan faydalanan tiranlar, Farnabazos ile anlaşmış ve Alkibiades’in öldürülmesini istemişlerdir. Farnabazos’un adamları Alkibiades’in kaldığı binayı ateşe vermiş; bina yanmaya başlamış; Alkibiades ile sevgilisi Thimandra dışarı fırlamışlarsa da, Alkibiades, atılan oklarla ölmüştür. Thimandra, onu, Melissa’da toprağa vermiştir (Gönçer, 1971: 131-134). [401 Kyros, abisi Erdeşir’e karşı yürüdü]. Farnabazos, kıral Erdeşir’i vaktinden önce uyardığından, kuvvetli bir ordu ile karşılaşmış ve 401 sonbaharında başarı sağlamak üzere iken yaralanmış ve ölmüştür (Gönçer, 1971: 137). Gönçer, Metropol hakkında yanılıyor. Kunaksa harbi denilen bu harp, Fırat kıyısında yapıldı.

“Melissa, Orta Anadolu, Firikya bölgesinde İÖ 404, Alkibiades’in öldürüldüğü köy. Ramsay s.36 Şuhut-güney yakınında Balçıkhisar’da bulunduğunu güçlü olasılık sayıyor. Melissa, eski Hellen dilinde bal arısı ve bal anlamına gelir. Ramsay’ın Melissa’yı Şuhut-Balçıkhisar’a yerleştirmesinin dayanaklarından biri budur. Ramsay, Balçıkhisar’ın gerçekte Balcık Hisarı olması ve balcık adının da Melissa [Bal]’dan gelme olasılığına işaret ediyor. Melissa’nın Balçıkhisar’da olup olmayacağı konusu bir yana, oradaki İÖ 404 dolayları köyün adı, Hellen dilinin Melissa sözcüğü olamaz. Ancak Anadolu kökenli, issa [yerleşim; buradan; köy, kasaba, kent] ögesinden [bk. Assa] türetilmiş bir ad olabilir. Melissa bir Anayol üzerinde bulunduğuna göre adın aslı belki M[a]-el[a]-issa, Ma geçidi- köyü idi. Krş. Mela, Melas, Meles, Melaina (Umar,1993: 561).

Kral Yolu durakları: Burgut, İhsa, Kûniya, Vâdî Zimârî, Dikilyas, Buruc, Mâs-i Kumâs, Alemeyn. Borghouth, al-Ahsâ, Kounia, Wâdy Dhimâry, bourg de Dakaliâs; bourg d'al-Bordj; Mâs Koumis; al-'Alamain. Burgos, el-Ahsa, Konya, Zemari vadisi, Burc Dakilyas/Dakleya, el-Burc, Melis Kumis, el-Alemeyn (İbn Hordazbih, 2008: 97; 1889: 85; Topraklı, 2013: 153). Açık.1.

Görüldüğü gibi farklı farklı okunan bu isimler: Burgos [Pyrgos] Eflâtun Pınarı; el-Ahsa Şarkîkaraağaç-Fele Pınarı, Konya [Kûniya, Kounia] Yalvaç- Manarga [Dedeçam], el-İdrîsî ve İbn Hordazbih daha çok Rabaz-ı Konya derler. Zemari, Zimârî, Wâdy Dhimâry, Nemari’dir [Pars]. Manarga’dan önceki köyün adı 1530’da Yalvaç-Nūşirevân. Anayol’un [Kıral Yolu] geçtiği Sultan Dağları ile Eğirdir Gölü arası, Pars vadisidir. Nūşirevân, halk ağzında Manarga’da Nuşirvanlar; Şarkîkaraağaç-Zengibar’da Nuşirvan olarak hâlâ yaşamaktadır (Aksu, 1936: 25, 101). Dikilyas, Dokela/Diokleia [Ramsay, 1960: 150] Gelegermi [Dokeia].

Anayol üzerindeki Mâs-i Kumâs, Mâs Koumis ve Melis Kumis okunan yer, tam olarak Yalvaç- Bahtiyar köyüne yerleşir.  Köy yerleşim yerinde “Kale-yeri, Hanönü ve Hamamönü” gibi yer adları vardır. Har.2’de [Peton?] gösterilen yerdir. Peton’un bilâhare Kötürnek’e yerleştiğini gördüm. Bahtiyar ile Kemer Boğazı arası 35 km’dir. Athenaus’un Metropolis dediği yer, Barla-Boyalı önündeki Apameia olup, Apameia-Synnada yolu Kemer Boğazı’ndan, yâni bana göre Daskyleion’dan geçer [bk. Har.2-1]. Bu yolun, Anayol’a yakın yerleri olan Senirkent’in Akkeçili, Kayaağzı ve Garip köyleri civarında bir Melissa var mı bilmiyorum. Kanaatimce Bahtiyar’a yerleşen bir Melissa da, Metropolis ve Synnada ile tarif edilebilir. O halde, Melissa, ya Melis Kumis [Bahtiyar], ya da Kayaağzı civarında bir yerdir.

Genç Kyros’un komutanların hanım ve çocukları Tralleis, yâni Kemer Boğazı’nın 20 km güneyi ve Barla’dadır [bk. Ksenofon]. Salihli’deki Sardes’ten önce Barla’da da bir Sart vardı. Ksenofon ve diğerlerinin çocuklarının yanına değil de, başka yerlere gitmeleri izah edilemez. Onların ilk gelecekleri yer Barla olmalıdır. Ksenofon’un, iki kez memleketime döneceğim ve memleketim Firikya’yı iyi bilirim demesi çok anlamlıdır. Küçük Firikya, kesin olarak Kemer Boğazı bölgesindedir. Herodotos ve Strabon gibi, üç kaynak da yazdıkları coğrafyayı bilmiyorlar.

Sonuç

Daskyleion, Kemer Boğazı’ndaki Kelene’nin [Kelainai] yerini almış olmalıdır. Daskylitis veya Aphinitis Gölü ise, Manyas Gölü değil, Hoyran Gölü’dür. Alkibiadēs’in öldürüldüğü yer de, Anayol üzeri ve Daskyleion, yâni Kemer Boğazı’nın 35 km şarkı ve kırsal alandaki Bahtiyar köyü civarı olmalıdır. Alkibiadēs’in bir heykelini yaptığı söylenen Hadrianus, Bahtiyar’ın yanındaki Kötürnek köyüne gelmiş ve hatta ayı avına çıkmıştır. Hadrianoutherai ve Hadrianopolis gibi adları olan köy de Kemer Boğazı’nın 30 km şarkındaki Gelendost-Kötürnek [şimdi Madenli] köyüdür.

.

Ramazan Topraklı, dikGAZETE.com

Kaynaklar ve Tetkik Eserler

Aksu, Fehmi (1936): Isparta İli Yer Adları, Isparta Halkevi Yay. İlkadım Basımevi-Isparta.

Anna Komnena (1996): Alexiad, Malazgirt’in Sonrası, Çeviri: Bilge Umar, İnkılâp Kitabevi-İstanbul.

Herodotos (2015): Herodot Tarihi, Türkçe Müntekim Ökmen, Sunan Azra Erhat, Remzi Kitabevi, 11. Bsk.-İstanbul.

İbn Hordadbih (2008): Yollar ve Ülkeler Kitabı, Çev. Murat Ağarı, Kitabevi-İstanbul.

İbn Hordazbih (1889, 1992): el-Mesalik ve’l-Memalik, Beril Matbaası-Leiden.

Ksenofon (Xenophon) (2011): Anabasis: Onbinlerin Dönüşü, Çeviri: Oğuz Yarlığaş, Kabalcı-İstanbul.

Ramsay, W. M. (1960): Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası, Çeviri: Mihri Pektaş, MEB-İstanbul.

Strabon (2009): Antik Anadolu Coğrafyası, Çev. Adnan Pekman, Arkeoloji ve Sanat Yay.-İstanbul.

Topraklı, Ramazan (2013): Hicrî 541/ 1146 Roma-Selçuklu Savaşları, Sütkuyusu Baskını ve Ammûriye, Sistem Ofset-Ankara.

Topraklı, Ramazan (11 Ağu. 2025): “Eski adı Helikore ve Ankore olan İznik neresidir?”

https://www.academia.edu/145740111/Eski_ad%C4%B1_Helikore_ve_Ankore_olan_%C4%B0znik_neresidir

https://www.dikgazete.com/yazi/eski-adi-helikore-ve-ankore-olan-iznik-neresidir-8131.html

Erdem, Umut (09. 02. 2026): “Pisidia Antiokheia’nın Sırları Çözülüyor”, Hürriyet Gzt, erişim 15.02.2026, uerdem@hurriyet.com.tr.

https://www.hurriyet.com.tr/gundem/pisidia-antiokheianin-sirlari-cozuluyor-43103591

Umar, Bilge (1993): Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İnkılâp Kitabevi-İstanbul.

Yurt Ansiklopedisi.

Açık.1: İbn Hordazbih’te Dakilyas, Dakleya, Dikilyas, Dakaliâs gibi farklı farklı okunan isim, [Ramsay, 1960: 150, 164]’de: Dokela Dioklea olarak yazılmıştır. Romen Diyojen, Malazgirt yenilgisinin ardından Dokeia’da, Konstantin Dukas’a yenildi ve Alyates kör edildi. İşte burası da Gelegermi idi. Belki tarihçi ismi yanlış yazmıştır [bk. Har.2]. O. Turan burası için Tokat der.

Ek.1: Ptolemy, Phrygia'yı o kadar garba uzatmıştır ki Ankyra, Synaos ve Blaundos hep Phrygia Magna sınırı dâhiline girmiştir. Hâlbuki ikinci listeye göre Aloudda, Trajanopolis ve Praipenissos hep Mysia dâhilindedirler (Ramsay, 1960: 69-70).

Mysia ile Phrygia Epiktetos mütemadiyen birbirine karıştırılmıştır. Sade Strabo'nun Mysia Abbaitis'te gösterdiği Ankyra ile Synaos değil, hatta içinde Abbaitislilere ait bir kitabe bulunan Kadoi, Ptolemy tarafından Mysia'da gösterilen Praipenissos ve bittabi Aizanoi bile, bir zamanlar bazı müellifler tarafından, hep Mysia'nın aksamından addedilmişlerdi (Ramsay, 1960: 158).

Metropolitlerden biri Hadriani'nin daima Bithynia'nın sivil idaresi dâhilinde olduğunu [1] ileri sürerken, öteki de eski kilise teşkilatında bunun daima Cyzicos'a merbut addedildiğini iddia eder. [Açık.1] Juliopolis-Basileion'un Ankyra'ya mı, yoksa doğrudan İstanbul’a mı tâbi olması lâzım geldiği hakkında münazaralar olmuştur (Ramsay, 1960: 175).

Ankira, Şuhut-Synnada dolaylarında bulunan yazıtlarda anılan ancak yeri saptanamayan bir köy” (Umar, 1993: 75).

Hierocles Nikaia'yı verir. Bu şehir hâlâ ismini İznik olarak muhafaza etmiştir. Kilise teşkilatında Nikomedeia'ya tâbi olmayıp müstakil bir metropolitlikti [2]. Asıl ismi Helikore yahut Ankore idi. [III üncü piskoposluk listesi ve Stephanus]. [2] İkinci Bythinia yalnız kilise teşkilatınca vilâyet addedilmiştir. Sivil teşkilatça değil (Ramsay, 1960: 195, açık. 2; Umar, 1993: 312).

Basilinopolis'i Nikaia ile Kios arasında, belki Ascania Gölü batısında aramak lâzımdır. MS 451’deki Chalcedon meclisinde Nikaia ile Nikomedia piskoposlukları arasında hangisinin Basilinopolis metropoliti olduğuna dair çıkan kavga ikincisinin lehine halledilmişti. Bundan Basilinopolis'in gölün batısına doğru bir yerde olduğu anlaşılmakla beraber Nikaia lehine ileri sürülen deliller de bu şehirden pek uzak olmadığını göstermektedir. İmparator Julian'ın annesi Basilina'ya izafeten Basilinopolis denmiş ve 365 sıralarında şehir derecesine yükseltilmişti (Ramsay, 1960: 195).

Eğer Anatolia theması Ankyra nehrine kadar inmiş ise Buccellariote themasına hiçbir şey kalmaz (Ramsay, 1960: 238).

Juliopolis, eski Gordou Komi'ye verilen addı. Son Bizans devrinde ismi tekrar değiştirilmiş, Basilaion/ Basileon olmuştur. X ve XIII. kilise listelerinde Ankyra'ya tâbi bir piskoposluk olarak Juliopolis ve Basilio şeklinde mukayyet (Ramsay, 1960: 268).

“Philetairos, Pergamon’da bir ayaklanma çıkartıp kentin yönetimini ele geçirdi. Lysimakhos’un içinde bulunduğu durumu fırsat bilen Seleukos da MÖ 281’de Halys Irmağı’nı geçerek Lysimakhos’un topraklarına girdi. Lysimakhos da, Seleukos’a karşı Sipylos yakınındaki Magnesia’ya [Manisa] doğru yürüdü. MÖ 281’de Hermos Irmağı [Gediz Irmağı] yakınındaki Kyroupedion savaşı sonunda Lysimakhos hayatını kaybetti” (Yıldız, 2012: 99).

Bu metinlerde görüldüğü gibi Ramsay, Ptolemy ve bazı diğer kaynakların verdikleri bilgilere itiraz eder. Sebebi Eğirdir Gölü’ndeki değişimi bilmediğinden dolayı birçok yer adını ve tarihî coğrafyayı araziye yerleştiremediği içindir. Buradaki Ankara, Ankira, Ankore, Ankyra, Helikore ve Nikaia, Senirkent-Uluğbey köyü; Basilinopolis, Basilaion, Basileon, Juliopolis ve Gordou Kome ise, Hoyran [Ascania ve İznik] Gölü’nün kuzey-batı ucunda ve Uluğbey’in 18-19 km şarkındaki Genceli köyü yanındadır. Mysia bölgesi, Uluborlu-Senirkent ovaları, Hoyran [Kaikos] ovası, Yalvaç ve Gelendost bölgesini içine almaktadır. Bu bölgenin Makedonia ve Bithynia gibi adları da vardır. Ayrıca Firikya Hellespontia, Küçük Firikya ve Firikya Epiktetos bölgesi de burasıdır. Ramsay’ın II. Bithynia kaydı bu hususu açıklar. Synaos, Orgas ve Gallos ırmağının diğer adıdır. Kadoi, Gallos ırmağı kıyısı ve Gelendost-Kötürnek ile Bağıllı köyleri arasındaki Güdül köyü örenindedir. Ramsay, s.238’deki Ankyra, Seydişehir-Karaviran [şimdi Ortakaraören], Ankyra nehri ise bir diğer adı Halys olan Çarşamba çayıdır. Trajanopolis, Hadrianopolis, Hadrianoutherai, Akhyraous, Kharax ve Alexander Kharax, Kötürnek [Madenli] köyüne yerleşir. Montanus, Firikya sınırında bir Mysia kasabası olan Ardaban doğumluydu (Arundell, 2013: 22). Anayol üzeri ve Uluborlu yakını olan Ardaban, bir Pers adı Artabanus [Xerxes’in amcası] ile ilgili olmalıdır. Farnabazos da, Küçük Firikya valisidir. Pergamon, Hoyran ovası ayağındaki kent; Halys, Seydişehir-Çarşamba çayı; Sipylos, Çirişli Dağı; Hermos, iki göl arasındaki Kutsal ırmak; Kyroupedion ise, Çirişli Dağı güneyindeki Afşar-Yenice ovası [Mercü Hüseyin: Battal Gazi ovası] olmalıydı [bk.Har.2]. Bu izahat umarım maksadımı anlatmıştır.

Har.1: Kıral Yolu [Anayol] ve MÖ 401, Genç Kyros’un abisi Pers Kralı Erdeşir üzerine yürüdüğü yol güzergâhı.

Har.2: Değişen Coğrafya: Kral Yolu [Anayol], Tarihî bölgeler, yollar, dağlar, ovalar, göller, akarsular ve kentler görülmektedir. Haritadaki Gelegermi [şimdi Kozluçay] Karme ve Manarga [Dedeçam] Rabaz-ı Konya, Konya adlarına dikkat! Gele-germi adı Kal’a [kale, gale] ve Germ [karme, sıcak] kelimelerinden hâsıl olmuştur. Zira burada eskiden sıcak su var. Buranın Roma’daki adı Dokela veya Dioklea olup [Ramsay, 1960: 150, 164], İbn Hordazbih’te Dakilyas, Dakleya, Dikilyas ve Dakaliâs okunmuştur. Romen Diyojen, Malazgirt yenilgisinden sonra burada da [Dokeia] Konstantin Dukas’a yenilmiş ve yakışıklı komutanı Alyates kör edilmiştir. Manarga adı, Banarga [kervanların mola verdiği ve yemek yediği yer] adından dönüşmüş olmalıdır. İbn Hordazbih ve el-İdrîsî’de Rabaz-ı Konya olarak yazılmıştır. Bu iki coğrafyacı burası için Konya adını da kullanmışlardır. Rabaz-ı Konya, kanaatimce Konya il hududu demektir. Ordular, tacirler ve gezginler burada mola verirler ki, Rabaz, Arapça mola yeri demektir.

Haritada [Peton?] yazan yer, Bahtiyar köyü olup, İbn Hordazbih’te Melis Kumis yazılır. Melis, Melissa “bal arısı” demektir.