Kafkasya’nın Altın Kapısı: Maykop Kültürü
MÖ 4. binyılın ortalarında Kuzey Kafkasya’da ortaya çıkan Maykop Kültürü, Erken Tunç Çağı Avrasya’sında sosyal karmaşıklığın en erken ve en çarpıcı örneklerinden birini temsil eder. Uzun süre Mezopotamya uygarlıklarının kuzeydeki bir yansıması ya da ikincil bir uzantısı olarak yorumlanan Maykop, güncel arkeolojik, genetik ve metalurjik veriler ışığında artık çok daha farklı bir konumda değerlendirilmektedir. Bugün Maykop, ne Uruk dünyasının pasif bir periferisi ne de göç yoluyla ithal edilmiş bir kültür olarak görülmektedir; aksine Avrasya bozkırları ile Yakın Doğu arasında stratejik bir “kapı bekçisi” rolü üstlenen, kendi iç dinamikleriyle yükselmiş bir elit toplum modeli olarak karşımıza çıkar.
Bu yeniden değerlendirmede dönüm noktası, 1897’de N. I. Veselovsky tarafından kazılan ve kültüre adını veren Büyük Maykop (Oşad) Kurganı’dır. İçerdiği altın, gümüş ve egzotik prestij mallarının miktarı ve işçiliği, Kuzey Kafkasya gibi uzun süre “çevresel” kabul edilen bir bölge için şaşırtıcıdır. Altı kilogramı aşan değerli metal buluntuları, Maykop toplumunda daha önce varsayılandan çok daha yoğun bir sermaye birikiminin ve sosyal tabakalaşmanın varlığını açıkça ortaya koyar. Ancak bu zenginlik, Mezopotamya’daki çağdaş merkezlerin aksine anıtsal tapınaklara ya da saray mimarisine yansımamış; neredeyse tamamen mezar bağlamında yoğunlaşmıştır. İşte bu çelişki, Maykop’u anlamanın anahtarlarından biridir.
-Büyük Maykop Kurganı’nda gömülü bir şefe ait prestij nesneleri.
Kronolojik tartışmalar bu noktada belirleyicidir. Geleneksel “düşük kronoloji”, Maykop’un metalurjik ve sanatsal gelişmişliğini MÖ 3. binyıl Sümer hanedanlarıyla ilişkilendirirken, radyokarbon verilerine dayanan “yüksek kronoloji” kültürün başlangıcını MÖ 3700’lere kadar geri çeker. Bu durum, Maykop’un Uruk kolonizasyonunun bir sonucu olamayacağını, aksine Geç Uruk yayılımıyla eş zamanlı (hatta kısmen ondan önce) gelişmiş bağımsız bir toplumsal yapı olduğunu gösterir. Dolayısıyla Maykop, Uruk dünya sisteminin periferik bir uzantısı değil; onunla paralel biçimde yükselen kuzeyli bir ortak olarak değerlendirilmelidir.
Bu yükselişin kökenleri, yerel Darkveti–Meshoko Eneolitik geleneğinde yatmaktadır. Stratigrafik süreklilik, seramik formları ve yerleşim tercihleri, Maykop’un ani bir göç ya da dışsal kolonizasyon ürünü olmadığını açıkça ortaya koyar. İnci bezemeli seramikler ve taş alet teknolojisi, yerel üretim pratiklerinin evrimsel bir devamı niteliğindedir. Bu yerel süreklilik, genetik verilerle de doğrulanmaktadır. Antik DNA analizleri, Maykop bireylerinin büyük ölçüde Kafkasya Avcı-Toplayıcıları ile güneyden gelen Anadolu Çiftçisi bileşenlerinin karışımından oluştuğunu, buna karşın kuzeydeki Yamnaya bozkır topluluklarıyla genetik etkileşimin son derece sınırlı kaldığını göstermektedir. Bu durum, Maykop’un hem biyolojik hem de kültürel açıdan bozkır dünyasından net biçimde ayrıştığını ve muhtemelen Kuzeybatı Kafkas dillerinin erken atalarını barındıran özgün bir topluluk olduğunu düşündürmektedir.
Maykop toplumunun iç yapısını anlamak için “prestij malları ekonomisi” modeli özellikle açıklayıcıdır. Yerleşim arkeolojisi, Meshoko ve Galugai gibi merkezlerde basit kerpiç ya da dal örgü mimarinin hâkim olduğunu; kamusal anıtsallığın neredeyse tamamen yokluğunu gösterir. Buna karşılık kurganlar, tonlarca toprakla örtülmüş ve olağanüstü zengin mezar hediyeleriyle donatılmıştır. Bu durum, Maykop’ta kurumsallaşmış bir devlet yapısından ziyade, karizmatik şeflerin egemen olduğu bir “şeflik” sistemine işaret eder. Güç, vergi ve bürokrasi yoluyla değil; uzak diyarlardan gelen egzotik malların kontrolü, dağıtımı ve sembolik kullanımı üzerinden inşa edilmiştir.
Bu prestij ekonomisinin ana arterlerinden biri, Güney Kafkasya’daki Leyla-Tepe Kültürü aracılığıyla Mezopotamya ve Doğu Anadolu’ya uzanan ticaret ağlarıdır. Çömlekçi çarkı, metal döküm teknolojileri ve ritüel pratikler bu hat üzerinden Maykop elitlerine ulaşmıştır. Ancak Maykop toplumu, bu unsurları olduğu gibi kopyalamamış; “seçici adaptasyon” yoluyla kendi sosyal bağlamına uyarlamıştır. Büyük Maykop Kurganı’nda bulunan ve uzun süre kraliyet asası sanılan altın ve gümüş tüplerin, aslında Sümer ikonografisinde görülen bira içme pipetleri olduğunun anlaşılması bu duruma çarpıcı bir örnektir. Bu bulgu, Maykop şeflerinin Mezopotamya’ya özgü ziyafet ve birlikte içme ritüellerini ithal ederek, statülerini yalnızca zenginlikle değil, kültürel sermayeyle de pekiştirdiklerini gösterir.
Benzer şekilde, ünlü Maykop gümüş kupası üzerindeki tasvirler de bu seçici kültürel aktarımın bir başka boyutunu yansıtır. Dağ silsileleri, nehirler ve su kütleleriyle yorumlanan sahneler, bazı araştırmacılara göre Kafkasya’nın erken bir “harita” betimlemesidir. Aslan ve boğa figürlerinin Geç Uruk ve Proto-Elam sanatına özgü stil özellikleri taşıması ise Maykop elitlerinin kendi coğrafyalarını Mezopotamya’nın prestijli görsel diliyle temsil ederek kendilerini “uygar dünya”nın bir parçası olarak konumlandırdıklarını düşündürmektedir.
Bu kültürel ve sembolik etkileşim, uzun mesafeli ticaret ağlarıyla desteklenmiştir. Maykop mezarlarında bulunan lapis lazuli ve karnelyan boncuklar, Afganistan’daki Bedahşan bölgesinden başlayan ve İran Platosu üzerinden Mezopotamya’ya, oradan Kafkasya’ya uzanan Büyük Horasan Yolu’nun kuzeydeki son halkalarından birinin Maykop olduğunu gösterir. Bu lüks ticaret, Maykop elitlerine yalnızca maddi zenginlik değil, aynı zamanda bölgesel güç kazandırmış; Avrasya’nın kuzeyinde benzersiz bir aracı konum sağlamıştır.
MÖ 3000 dolaylarında Maykop kültürünün ani çöküşü hâlâ tartışmalıdır. Erken aridifikasyon süreçleri, ekonomik temelleri zayıflatmış olabilir; kuzeyden gelen Yamnaya baskısı ve ekolojik dengelerin değişimi de bu süreci hızlandırmış görünmektedir. Ancak Maykop’un mirası, çöküşünden çok daha uzun ömürlü olmuştur. Bronz metalurjisi, tekerlekli taşıtlar ve karmaşık sosyal organizasyon modelleri, büyük ölçüde Maykop aracılığıyla bozkır dünyasına aktarılmış; bu bilgi birikimi Yamnaya kültürü üzerinden Avrupa tarihinin seyrini etkilemiştir.
Sonuç olarak Maykop Kültürü, “çevre” olarak görülen bir bölgenin, uygun coğrafi konum, ticaret ağları ve seçici kültürel adaptasyon yoluyla nasıl bir inovasyon ve güç merkezine dönüşebileceğinin en erken örneklerinden biridir. Gelecek araştırmalar, özellikle Bozkır Maykop gruplarının genetik ve kültürel kökenlerini netleştirdikçe, bu “altın kapı”nın Avrasya tarihindeki rolü daha da berraklaşacaktır.
-Şekilde sunulan harita, belirli güzergâhları değil, Maykop elit maddi kültürünün ortaya çıkmasını mümkün kılan uzun mesafeli dolaşım ağlarının coğrafi mantığını göstermeyi amaçlayan şematik bir modeldir
.
Abdullah Ali Güzel, dikGAZETE.com
Kaynakça
- Anthony, David W. 2007. The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton: Princeton University Press.
- Marro, Catherine, and Vəli Baxşəliyev. 2011. “Excavations at Ovçular Tepesi (Nakhchivan, Azerbaijan): A Preliminary Report.” Anatolia Antiqua 19: 27–46.
- Majidzadeh, Yousef. 1982. “Lapis Lazuli and the Great Khorasan Road.” Paléorient 8 (1): 59–70.
- Museyibli, N. 2016. “Potter’s Marks on Leilatepe Culture Pottery.” Mediterranean Archaeology and Archaeometry 16 (1): 125–138.
- Rezepkin, Anatolij D. 2000. Das frühbronzezeitliche Gräberfeld von Klady (Nordwestkaukasus). Rahden/Westf.: Marie Leidorf.
- Sablin, Mikhail, and Pavel Kim. 2022. “The Maikop Silver Cup: Iconography and Interpretation.” Stratum Plus 2: 91–110.
- Trifonov, Viktor A., Pavel Kim, Mikhail Sablin, et al. 2022. “Party Like a Sumerian: Reinterpreting the ‘Sceptres’ from the Maikop Kurgan.” Antiquity 96 (389): 1–17. https://doi.org/10.15184/aqy.2022.94
- Wang, Chuan-Chao, et al. 2019. “Ancient Human Genome-Wide Data from a 3000-Year Interval in the Caucasus Corresponds with Eco-Geographic Regions.” Nature Communications 10: 590. https://doi.org/10.1038/s41467-019-08220-8
