Albert Gadzhaev, Karaçay-Çerkesya'dan yazdı;
Türk Kodu: Herodot’un İkinci İskit Efsanesinde Sakral Zooloji ve Üçlü Sosyal Yapı
Karaçay-Çerkesya, K. KAFKASYA
Tarih biliminde uzun süre boyunca, Herodot tarafından kaydedilen İskitlerin kökenine dair iki efsanenin birbirinden tamamen bağımsız ve kopuk anlatılar olduğu görüşü hakim olmuştur. İlk efsanenin (Targitay efsanesi) yerel ve otokton bir kökene sahip olduğu, ikincisinin (Herkül efsanesi) ise Karadeniz kıyısındaki Yunanlıların yabancı bir tarihi kendi kültürlerine göre "özelleştirme" çabasından ibaret olduğu düşünülüyordu.
Ancak yaptığımız etimolojik analiz bunun tam aksini göstermektedir: Grek isimlerinin ve antik tasvirlerin arkasında, Türk totemik hiyerarşisinin en derin ve birleşik katmanı gizlidir. İkinci efsane "farklı" bir hikaye değil; kutsal hayvanlar üzerinden betimlenmiş olan aynı Türk sosyal şemasıdır. Bunu anlamak için her iki versiyonu karşılaştıralım.
1. Bölüm: İlk Efsane (Fonksiyonel Matris)
İlk otokton efsanenin özünü kısaca hatırlayalım. Bu anlatıda ilk ata olarak Targitay karşımıza çıkar ve onun üç oğlu dünyaya gelir. Gökten kutsal altın nesneler düşer: saban, boyunduruk, balta ve kase. Büyük kardeşler bu nesnelere dokunamaz (altın alev alır), sadece en küçük kardeş bu hediyeleri almayı başarır.
Türk etimolojisine göre her bir oğul, kendi isimlerinde sabitlenmiş belirli bir sosyal tabakayı temsil eder:
- Lipoksay (orijinalinde — Alipoksan): Niteliği baltadır; savaşçı ("Alp") sembolüdür. Soyundan gelenler avcılar, savaşçılar ve sınır muhafızlarıdır (Ahatlar).
- Arpoksay (Arpaksan): Sembolleri saban ve boyunduruktur. İsmi arpa ile bağlantılıdır; soyundan gelenler ise çiftçiler ve tarımcılarıdır (Traspiyler / Tarıcıbaylar).
- Kolaksay (Kolaksan): İskit ülkesinin lideri, hanı ve hükümdarıdır. Altın nesnelerin sahibi olur ("Bar altın") ve onun en önemli şahsi niteliği Altın Kase olarak öne çıkar.
İlk efsanede oğulların annesi Boristenes’in (Dinyeper) kızıdır. Boristenes nehrinin adı Türk etimolojisinde doğrudan Börü Özen (Kurt Nehri) kelimesine dayanır ve bu da en eski Türk etnogenez miti olan Kurt kültüne doğrudan bir göndermedir.
2. Bölüm: İkinci Efsane (Hileya’daki Karşılaşma)
İlk efsane derin bozkır köklerine sahipken, Herodot’un İskit ülkesinde yaşayan Greklerin aktarımıyla kaydettiği ikinci versiyon, mitolojik bir arka plana sahip gerçek bir antik aksiyon hikayesidir. Burada Targitay’ın yerini antik dünyanın en büyük kahramanı olan Herkül alır.
Yarı Kadın Yarı Yılan ile Karşılaşma
Greklerin anlatımına göre Herkül, Geryon’un öküzlerini sürerken daha sonra İskit ülkesi olacak ıssız topraklara gelir. Fırtınaya yakalanıp uyuyakalır ve uyandığında atlarının ortadan kaybolduğunu fark eder.
At sürüsünü arayan Herkül, Hileya (Dinyeper’in aşağı havzası) adı verilen ağaçlık bir bölgeye ulaşır. Orada, bir mağarada, üst kısmı kadın, alt kısmı ise yılan olan sıra dışı bir varlıkla (Yılan Kadın — Ehidna) karşılaşır. Yılan bacaklı bakire, atların kendisinde olduğunu ancak bunları geri vermek için Herkül’ün kendisiyle birlikte olması gerektiğini söyler. Herkül bunu kabul eder ve bu birliktelikten üç oğul doğar: Agathirsos, Gelonos ve Skithes.
Yay ile İmtihan
Ayrılık vakti geldiğinde yılan ana, oğulları büyüdüğünde ne yapması gerektiğini sorar. Herkül kendi eşyalarını bırakarak kesin bir talimat verir:
“Onların büyüdüğünü gördüğünde şöyle yap: Hangisi benim bu yayımı bu şekilde gerebilirse ve bu kemerimi kuşanabilirse, onu bu ülkede bırak. Kim bunu başaramazsa, onu buralardan gönder.”
Bu arada Herkül’ün kemerinde altın bir kase asılıdır. Kardeşler büyüdüğünde, en büyük (Agathirsos) ve ortanca (Gelonos) bu görevi başaramaz. En küçük oğul (Skithes) ise yayı kolayca gerer ve babasının kemerini kuşanarak İskit krallarının atası olur.
3. Bölüm: Türk Kodu — Totemlerin Sosyal Tabakalarla Örtüşmesi
İlk efsanede vurgu doğrudan sosyal tabakaların faaliyet alanlarına (avcılık, tarım, yönetim) yapılırken, ikinci efsanede oğulların isimleri bu aynı sosyal tabakaların totemlerini sabitlemekte, karakterlerini anne ve babadan gelen süreklilik üzerinden açıklamaktadır.
1. Savaşçı Tabakası: Agathirsos — Akbars (Ak Pars)
Efsanedeki en büyük oğul Agathirsos’tur. Türk etimolojisinde bu isim doğrudan Ak Bars ile sesdeştir.
- Baba ile Totemik Bağ: Herkül’ün en önemli sembolünün, pelerin gibi giydiği Nemea aslanı olduğu bilinmektedir. Bozkır yorumunda, kedi ailesine ait bu büyük yırtıcı totem, mitolojik olarak aslanla akraba olan en büyük oğul Agathirsos (Akbars) ile doğal bir şekilde bağdaştırılır. Pars; süratin, dağ savaşçısının ve askeri aristokrasinin sembolüdür.
- Nitelik: Efsanede bu nitelik Yay’dır. İlk versiyondaki Alipoksan’ın baltası gibi, yay da savaşçının silahı ve sınır muhafızlarının sembolüdür.
2. Çiftçi Tabakası: Gelonos — Cılan/Yılan
Ortanca oğul Gelonos adını taşır. Bu ismin Türkçe Cılan/Yılan (Zmeja) kelimesiyle olan bağı bu karakterin doğasını tamamen açıklar:
- Anne ile Totemik Bağ: Büyük oğul baba-aslanın karakterini miras alırken, ortanca oğul tamamen anne-yılanın (Yarı Yılan Kadın) doğasını benimser. Yılan totemi doğrudan Gelonos’un ismine geçer. Yılan, toprağın ve yer altının sahibidir. Çiftçi (tarıcı), toprağı işlerken sürekli olarak bu totemin yaşam alanıyla temas halindedir; bu topraklarda yılan kültü öteden beri bereket ve ktonik (yer altı) güçlerle ilişkilendirilmiştir.
- Nitelik: Kemer. Bozkır mitolojisinde yılan, genellikle dünyayı veya insanı çevreleyen canlı bir kemer olarak tasvir edilir.
3. Yönetici Tabakası: Skithes — Güçlü ve Bilge Hükümdar
En küçük oğul Skithes, babasının tüm hediyelerine sahip olabilen tek kişidir.
- Niteliklerin Sentezi: Skithes’in benzersizliği, her iki karakteri de bünyesinde birleştirmesindedir: Babasının aslan/akpars toteminden gelen gücü ve cesareti ile annesinin yılan (Cılan) toteminden gelen derin dünya bilgeliğini harmanlamıştır. İşte bu kutsal nitelik dengesi onu ideal, güçlü ve bilge bir hükümdar yapar.
- Küçük Oğul Önceliği: İlk efsanede olduğu gibi, meşruiyet en küçük kardeşe verilir. Türk geleneğinde bu durum antik minorat (beşik kertmesi / ocağın korunması) ilkesini yansıtır: Büyük kardeşler yeni topraklar fethetmeye giderken, en küçük oğul ("otçigin" — ocak koruyucusu) babanın asıl yurdunu ve topraklarını miras alırdı.
- Nitelik: Altın Kase. Tıpkı Kolaksan (Bar-Altın) gibi, Skithes de kutsal kâsenin sahibi olur; bu kâse halkın birliğinin, devlet otoritesinin ve Gök ile olan bağın sembolüdür.
4. Bölüm: Arkeolojik Gösterge — Kemer ve Kase
İkinci efsanede egemenlik otoritesinin en önemli unsurları Herkül tarafından bırakılan Kemer ve Kase’dir. Türk dünyasında bunlar sadece kıyafet unsurları değil, bir savaşçının en önemli iki sakral niteliğidir:
- Kemer, göçebe kültüründe askeri rütbeyi, hiyerarşideki statüyü ve kazanılan başarıların sayısını kesin bir şekilde belirtirdi.
- Kase, ritüel ziyafetlerine, ant içme törenlerine ("anda" — kan kardeşliği) ve hükümdarın "kut"una (ilahi payına) ortak olmayı sembolize ederdi.
Bu iki ayrılmaz nesne taşa kazınmıştır: Altaylar’dan Tuna’ya kadar tüm bozkır boyunca uzanan, Türk anıtsal sanatının ünlü abideleri olan binlerce kadim "taş baba" (balbal) üzerinde kemer ve kaseyi net bir şekilde görmekteyiz.
Tarihi Ayrıntı: Herodot, İskitlerin kemere kase asma geleneğinin doğrudan Herkül’ün bu mitolojik kemerinden geldiğini özel olarak vurgular. Yüzyıllar sonra, orta çağ Türk alp-erenleri ve şövalyeleri de tam olarak bu İskit kanonunu tekrarlayacak, kemerlerine astıkları kaselerle kendi kişisel statülerini ve rütbelerini zengin kemer takımları üzerinden sergileyeceklerdir. Bu durum, Avrasya kültürel kodunun sürekliliğini ve sarsılmazlığını açıkça kanıtlamaktadır.
Kurt Ana ve Yılan Ana Kültlerinin Uyumu
Her iki efsanedeki kadın imgesinin dönüşümü de "Türk Kodu"nun mantığına uygundur ve bir çelişki barındırmaz:
- İlk efsanede anne, Boristenes’in (Börü Özen — Kurt Nehri) kızıdır ve "göksel" Kurt kültünü temsil eder. Nitekim Herodot’un da belirttiği gibi, Gelonların komşusu olan Nevr kavminin totemi daha sonra kurt olarak kaydedilmiştir.
- İkinci efsanede ise anne, Hileya topraklarının koruyucusu olarak öne çıkan Yarı Yılan’dır.
"Kurt"tan "Yılan"a geçiş bir çelişki değil, bir bütünlemedir: İskit ülkesi, "göksel" kurt kültü (üst dünyanın, savaşçıların ve hareketin sembolü) ile "toprak" yılan kültünün (alt dünyanın, bereketin ve yerleşik yaşamın sembolü) birleştiği kutsal bir coğrafya olarak tezahür eder.
Sonuç
Sonuç olarak, Herodot aracılığıyla günümüze ulaşan her iki İskit efsanesi tek bir ideolojik sistemi temsil etmektedir. Başkahramanların değişmesi (Targitay yerine Herkül’ün gelmesi), göçebe mitinin antik dinleyiciler tarafından daha iyi anlaşılması için "ihracatlık" Grek diline tercüme edilmesinden ibarettir.
Öz ise değişmeden kalır: İskit (Türk) toplumu katı bir üçlü düzene dayanır. Bu düzende, en küçük oğul (Hükümdar), bünyesinde Pars-Aslan’ın (Savaşçı) gücünü ve Yılan’ın (Çiftçi) bilgeliğini birleştirerek, Gök tarafından bahşedilen meşru devletin en büyük sembolü olarak belindeki kemerde Altın Kase’yi taşır.
Albert Gadzhaev, dikGAZETE.com
-Albert Gadzhaev (Gacaoğlu - Gacaev)
Kaynak: Herodot Tarihi, Dördüncü Kitap: Melpomene