E. Yarbay Halil Mert yazdı;
DEVLET, CEMAATLER VE EGEMENLİĞİN SINIRLARI…
DEVLET İÇİNDE DEVLET OLMAZ…
TARIKAT VE CEMAATLER NASIL BÜYÜDÜ? DEVLET PARALEL YAPILARLA NASIL MÜCADELE ETMELİ?
Alihan Kuriş operasyonu üzerinden eğitim, sosyal ihtiyaç, siyaset ve devlet aklı üzerine bir değerlendirme…
GİRİŞ: MESELE BİR OPERASYONDAN İBARET DEĞİLDİR
Süleymancılar olarak bilinen yapılanmanın lideri Alihan Kuriş’in de aralarında bulunduğu çok sayıda kişinin Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen soruşturma kapsamında gözaltına alınması ve ardından Kuriş dahil 32 kişinin tutuklanması, Türkiye’de tarikat ve cemaatler meselesini yeniden gündemin merkezine taşıdı.
Soruşturmanın suç örgütü kurma ve yönetme, suç örgütüne üye olma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama, kamu kurum ve kuruluşları zararına dolandırıcılık ve Vergi Usul Kanunu’na muhalefet gibi suçlamalar üzerinden yürütüldüğü basına yansıdı. Bu suçlamaların tamamı yargılamanın konusudur; kesinleşmiş mahkûmiyet anlamına gelmez.
Fakat benim açımdan asıl mesele Alihan Kuriş değildir. Asıl mesele, Türkiye’de tarikat ve cemaatlerin onlarca yıl içinde nasıl büyüyebildiği, hangi toplumsal ihtiyaçlara cevap verdiği, nasıl ekonomik ve siyasi güç merkezlerine dönüştüğü ve devletin bu yapılar karşısında nasıl bir politika izlemesi gerektiğidir.
Bu meseleyi yalnızca “cemaatlere operasyon yapılıyor” veya “dindarlara operasyon yapılıyor” şeklinde okumak büyük bir yanılgıdır. Devletin görevi insanların inancına müdahale etmek değildir. Devletin görevi, hiçbir örgütlü yapının devlet egemenliğine ortak olmasına izin vermemektir.
Son dönemde Süleymancılar cemaatinin tepe yönetimine yönelik yürütülen adli ve idari süreçler, Türkiye’de tarikat ve cemaat olgusunun devletle olan ilişkisini, büyüme dinamiklerini ve siyasi konumlanışlarını yeniden tartışmaya açtı. "Bu operasyonlar cemaatlere karşı değildir" şeklindeki yumuşatıcı söylemler meselenin özünü ıskalamaktadır. Devlet; egemenliğine ortak kabul etmeyen, gücünün bir kısmının dahi gayriresmî odaklarca devşirilmesine izin vermeyen meşru tek otoritedir. Bir yapının devlete alternatif teşkil etmesi için 15 Temmuz’da görüldüğü gibi fiilî bir kalkışmaya girişmesi gerekmez; devlet, milli birliği ve kurumsal otoritesini aşındıran her türlü yapıya karşı hukuk dairesinde tedbir almakla yükümlüdür.
TARİKATLAR VE CEMAATLER NEDEN BÜYÜDÜ?
Özellikle 1970’lerden itibaren Türkiye’de çeşitli tarikat ve cemaatlerin hızlı biçimde büyüdüğünü görüyoruz. Bu büyümeyi yalnızca dinî motivasyonla açıklamak eksiktir. Bunun arkasında çok güçlü bir sosyal ihtiyaç zemini vardı.
Köylerde yaşayan ailelerin önemli bir bölümü çocuklarının ortaokula ve liseye devam etmesini istiyordu. Ancak okulun kilometrelerce uzakta olduğu, ulaşımın yetersiz kaldığı, yatılı devlet imkânlarının sınırlı olduğu yerlerde ailelerin önünde gerçek bir sorun bulunuyordu: Çocuk nerede kalacak, nasıl okuyacak, kim sahip çıkacaktı?
Benim kendi köyümde ortaokul yaklaşık 4–5 kilometre uzaklıktaydı. Daha zor durumda olan köylerde bu mesafe 8–9 kilometreye çıkabiliyordu. Bugünün ulaşım ve iletişim şartlarıyla geçmişi değerlendirmek kolaydır; fakat o dönemde bu mesafe, özellikle küçük yaştaki çocuklar açısından ciddi bir engeldi.
Cemaatler tam da bu boşlukta büyüdü. Kurslar, öğrenci yurtları, burslar, yardım dernekleri ve pansiyonlar aracılığıyla çocuklara barınma ve eğitim imkânı sundular. Başlangıçta bazı yerlerde çocukların okul eğitimine erişimi bile bu yapıların sağladığı imkânlarla mümkün hale geldi; sonraki yıllarda ise çocukların örgün eğitimlerini sürdürürken cemaatlerin yurt ve kurslarından yararlandığı daha yaygın bir model ortaya çıktı.
İkinci önemli unsur ise halkın dinî eğitim talebiydi. Birçok aile çocuğunun Kur’an-ı Kerim öğrenmesini, temel dinî bilgileri edinmesini istiyordu. O dönemde bugünkü ölçekte yaygınlaşmış imam hatip okulları ve alternatif dinî eğitim imkânları bulunmuyordu. Cemaatler halkın bu talebini doğru okudu ve ona cevap veren bir yapı kurdu.
Buradan çıkarılması gereken stratejik ders açıktır: Devletin bıraktığı boşluğu başka bir örgütlenme doldurur.
Büyümenin Arka Planı: Kamusal Boşluklar ve Toplumsal Talep incelendiğinde; 1970’li yıllardan itibaren cemaat ve tarikat yapılanmalarının hızla kitleselleşmesi tesadüf değildir. Bu büyümenin temelinde iki somut etken yer almaktadır:
Devletin Altyapı ve İmkân Yetersizliği: Özellikle kırsal kesimde ortaokul ve lise düzeyindeki okulların köylere kilometrelerce uzakta olması, taşımalı eğitim ve yurt imkânlarının bulunmayışı, dar gelirli aileleri alternatif arayışına itmiştir. Süleymancılar, "Kurs ve Okul Talebelerine Yardım Dernekleri" adı altında açtıkları pansiyon ve yurtlarla bu boşluğu doğrudan doldurmuştur. FETÖ gibi elit ve seçici bir kitle yerine zengin-fakir ayrımı gözetmeksizin kırsaldaki tüm talepkar çocukları bünyelerine katarak tabanlarını genişletmişlerdir.
Dini Eğitim Talebinin Karşılanamaması: Toplumun çocuklarına Kur’an-ı Kerim ve temel dini bilgileri öğretme arzusuna dönemin resmi kurumlarının yeterli ve yaygın cevap verememesi, bu grupların kendilerini meşru ve zaruri bir adres olarak sunmalarına zemin hazırlamıştır.
SÜLEYMANCILARIN BÜYÜME MODELİ: SADECE ZENGİNLERE DEĞİL, İHTİYACI OLAN HERKESE ULAŞMAK…
Süleymancı yapılanmasının büyümesini değerlendirirken, onu FETÖ’nün insan kaynağı ve sosyal taban oluşturma yöntemiyle birebir aynı görmek doğru değildir. FETÖ’nün özellikle belirli eğitim, ekonomik ve sosyal çevrelerden seçtiği öğrenciler üzerinden uzun vadeli bir kadro sistemi kurduğu bilinir. Süleymancı yapı ise özellikle ilk dönemlerinde zengin-fakir ayrımı yapmadan, talep eden ve ailesi tarafından kendisine teslim edilen çocuklara ulaşan daha geniş bir taban modeli oluşturdu.
Bu, örgütlenmenin toplumsal yayılmasını kolaylaştırdı. Köy çocuğu ile şehir çocuğu, dar gelirli aile ile varlıklı aile aynı yurt ve kurs ağı içinde buluşabildi. Böylece sadece bir dinî eğitim çevresi değil, zaman içinde birbirini tanıyan, birbirine iş ve imkân sağlayabilen, sosyal bağları güçlü bir topluluk meydana geldi.
Burada tekrar vurgulamak gerekir: Bir topluluğun dinî eğitim vermesi ile devlet içinde paralel bir güç merkezi oluşturması aynı şey değildir. Sorun, ikinci aşamada başlar.
“SİYASET DIŞI CEMAAT” SÖYLEMİNE İTİRAZ
Türkiye’de bazı cemaatler için yıllarca “siyasetle ilgilenmiyorlar” değerlendirmesi yapıldı. Ben bu yaklaşımın tarihsel gerçekliği tam olarak açıklamadığını düşünüyorum.
Bir cemaatin seçimlere doğrudan parti olarak katılmaması, onun siyasetin dışında olduğu anlamına gelmez. Oy tercihleri, adaylar üzerindeki etkisi, bürokrasiyle ilişkileri, ekonomik ağları ve kamuoyunu yönlendirme kapasitesi de siyasetin parçalarıdır.
1970’li yıllarda Türkiye’de İslami duyarlılığı yüksek siyasi hareketlerin başında Necmettin Erbakan’ın Milli Selamet Partisi ve Alparslan TÜRKEŞ’in Milliyetçi Hareket Partisi bulunuyordu. Buna rağmen bazı cemaatlerin MHP ve MSP’ye mesafeli durduğu, hatta Erbakan ve hareketi hakkında ağır eleştiriler yaptığı, hakâret ettikleri, münafıklıkla itham ettikleri tarihsel bir gerçektir. İmam hatip okulları konusunda da dönem dönem sert çatışmalar yaşanmıştır. Bu örnekler bize şunu gösterir: Dinî kimlik ile siyasi tercih aynı şey değildir.
Sonraki dönemlerde farklı cemaatlerin farklı siyasi partilere yöneldiği görüldü. AK Parti’nin ilk dönemlerinde geniş muhafazakâr kitlelerin desteği içinde çeşitli cemaatlerin de yer aldığı, daha sonraki yıllarda ise bazı grupların AK Parti ile ciddi biçimde ayrıştığı kamuoyunun malumudur. Dolayısıyla mesele “cemaatler siyasete karışıyor mu?” sorusundan daha geniştir.
Asıl sorun şudur: Cemaat ve Tarikatlar kendi mensuplarının siyasi tercihini özgür bırakmak yerine örgütlü bir siyasi mekanizmaya dönüşüyor. Bu durum ciddi bir Millî Güvenlik tehdididir. Düşünün ülkenin en büyük cemaatlerinden birinin lideri şaibeli bir şekilde ölü bulunuyor. FETÖCÜ bir doctor rapor yazıyor. Yerine gelen lider ise tamamen operasyon…
"Siyaset Dışı" efsanesi ve İmam Hatip karşıtlığı…
Söz konusu yapıların siyasetten uzak durduğu tezi gerçeği yansıtmamaktadır. Aksine, bu gruplar her dönem siyasi dengelerin merkezinde yer almış ve dönemsel menfaatlerine göre pozisyon belirlemişlerdir.
12 Eylül öncesinde Merhum Necmettin Erbakan liderliğindeki Milli Selamet Partisi ve Merhum Alparslan Türkeş önderliğindeki Milliyetçi Hareket Partisi hareketine karşı sergilenen sert muhalefet, hatta karalama boyutuna varan tavırlar bunun açık göstergesidir. Aynı zihniyet, devletin denetiminde din eğitimi veren İmam Hatip Liselerine "İmam Hatap (Cehennem Odunu)" diyerek karşı çıkmış, müftülere ve resmi din görevlilerine husumet beslemiştir. Resmi din eğitimini ve yerli siyasi hareketleri hedef alan bu pragmatizm, günümüzde de çıkarlara göre şekillenen siyasi yönelimlerle devam etmektedir.
DEVLETİN İLKELERİ: DİN ÖZGÜRLÜĞÜ VAR, PARALEL OTORİTE YOK...
Devlet, vatandaşın dinini yaşamasına müdahale etmemelidir. İnsan Kur’an öğrenebilir, dinî sohbet yapabilir, ibadet edebilir, istediği dinî çevreyle ilişki kurabilir. Bunlar temel özgürlüklerdir.
Fakat aynı devlet, hiçbir cemaatin kendi hukukunu, kendi ekonomik düzenini, kendi eğitim sistemini, kendi kadro mekanizmasını ve kendi emir-komuta zincirini devletin üzerine koymasına izin veremez.
Bu nedenle temel ilkeyi açık koymak gerekir:
Din özgürlüğü vardır; örgütsel egemenlik özgürlüğü yoktur.
Bir yapı eğitim veriyorsa eğitim mevzuatına uyacaktır. Yurt işletiyorsa yurt mevzuatına uyacaktır. Para topluyorsa mali denetime tabi olacaktır. Şirket işletiyorsa ticaret ve vergi hukukuna uyacaktır. Kamu görevlileri üzerinde örgütsel emir-komuta kurmaya çalışıyorsa devlet buna müdahale edecektir.
Devletin müdahalesi kişinin inancına değil, örgütün hukuk dışına çıkmasına yönelmelidir.
FETÖ TECRÜBESİNİN EN BÜYÜK DERSİ: 15 TEMMUZ’U BEKLEMEMEK...
FETÖ tecrübesinin Türkiye’ye verdiği en ağır derslerden biri şudur: Devlet, bir yapının silahlı kalkışmaya geçmesini beklememelidir.
15 Temmuz 2016’ya gelindiğinde artık mesele yalnızca bir cemaatin eğitim faaliyetleri değildi. Devlet kurumlarına sızma, kadrolaşma, emir-komuta zincirleri oluşturma ve nihayet silahlı kalkışma boyutuna ulaşan bir yapı söz konusuydu.
Devlet aklı daha erken aşamada şu soruları sormalıdır:
Bu yapı kendi insan kaynağını kapalı bir sistem içinde mi yetiştiriyor?
Mensuplarına devlet kurumlarından daha güçlü bir sadakat mi yüklüyor?
Kamu görevlilerini örgütsel hiyerarşiye bağlıyor mu?
Ekonomik kaynakları şeffaf mı?
Yurt, okul, burs ve yardım sistemleri üzerinde denetimsiz bir güç mü oluşturuyor?
Siyasi tercihleri topluca yönlendirmeye çalışıyor mu?
Eğer bu soruların cevabı “evet” ise, devletin görevi 15 Temmuz’u beklemek değildir.
OSMANLI TECRÜBESİ VE DEVLET EGEMENLİĞİ...
Türk devlet geleneğinde egemenliğin parçalanmasına karşı güçlü bir hassasiyet vardır. Osmanlı döneminde tarikatlar ve dinî yapılar toplum hayatında önemli roller üstlenmiş olsalar da devletin üzerinde bağımsız bir egemenlik alanı kurmalarına izin verilmemiştir.
Buradan çıkarılacak ders tarikatları yok etmek değildir. Ders, devletin bütün toplumsal yapıları kendi hukuk düzeni içinde tutmasıdır.
Ben bunu “devlet kıskançtır” sözüyle değil, daha doğru bir stratejik kavramla ifade ederim: “Devlet egemenliği paylaşmaz. Çünkü devletin üzerinde başka bir otorite kurulursa, orada artık hukuk devleti değil, çoklu egemenlik ortaya çıkar. Çoklu egemenlik ise millî güvenlik açısından sürdürülebilir değildir.
Tarihsel devlet aklı ve cemaat olgusu...
Tarihsel tecrübe, devletin kendi sınırları içinde kontrolsüz güç odaklarına asla izin vermediğini gösterir. Osmanlı Devleti, tasavvufi yapıları hiçbir zaman devlet otoritesinin üzerine çıkarmamış; tekkelerin faaliyetlerinden giyim kuşamlarına kadar sıkı bir nizam ve denetim mekanizması işletmiştir.
Devlet, kendi vatandaşının eğitim, barınma ve inanç ihtiyacını hiçbir aracı yapıya muhtaç bırakmayacak şekilde karşılamak zorundadır. Gücünü halktan ve anayasadan alan meşru otorite karşısında hiçbir zümre ayrıcalıklı değildir; devletin üzerinde, milletin ortak iradesinden başka hiçbir hiyerarşik yapı varlık gösteremez.
DEVLET NE YAPMALI?..
Türkiye’nin ihtiyacı yeni bir “Tarikat Savaşı” değildir. Türkiye’nin ihtiyacı, tarikat ve cemaatlerin doğmasına neden olan sosyal boşlukları devlet eliyle kapatmak ve bütün örgütlü yapıları şeffaf hukuk düzenine tabi kılmaktır.
Birinci olarak, köyden kente bütün çocukların kaliteli devlet yurtlarına erişimi sağlanmalıdır.
İkinci olarak, ailelerin Kur’an ve temel dinî bilgi talepleri devlet tarafından güvenilir, ehil ve denetlenebilir kurumlar aracılığıyla karşılanmalıdır. Vatandaş dinî eğitim almak için kapalı örgütlere mecbur bırakılmamalıdır.
Üçüncü olarak, bütün öğrenci yurtları, burs sistemleri ve yardım kuruluşları şeffaf biçimde denetlenmelidir.
Dördüncü olarak, cemaatlerin ekonomik yapıları ve kamu kaynaklarıyla ilişkileri hukuka uygun şekilde denetlenmelidir.
Beşinci olarak, kamu personeli üzerinde hiçbir cemaat veya tarikatın örgütsel sadakat ilişkisi kurmasına izin verilmemelidir.
Altıncı olarak, siyasi partilerle cemaatler arasındaki ilişkiler şeffaf hale getirilmelidir. Hiçbir cemaatin kapalı kapılar ardında siyasi pazarlık yapan bir güç merkezi haline gelmesine izin verilmemelidir.
Yedinci olarak, devlet bütün dinî gruplara aynı hukuk standardını uygulamalıdır. Bir yapı iktidara yakın olduğu için korunmamalı, muhalif olduğu için de hedef alınmamalıdır.
İşte gerçek tarafsızlık budur.
“BU OPERASYON TARİKATLARA KARŞI DEĞİL” TARTIŞMASI…
Son operasyonun ardından “Bu tarikatlara veya cemaatlere yönelik bir operasyon değildir” yönündeki açıklamalar da tartışıldı. Burada kavramları doğru kullanmak gerekir.
Devlet bir dinî inanca operasyon yapmaz. Ancak devlet, dinî kimliği olan bir örgütlü yapının suç işlediğine dair somut deliller bulunduğunda o yapıya yönelik adli işlem yapar. Bunun dinle ilgisi yoktur; hukukun uygulanmasıyla ilgisi vardır.
PKK’nın siyasi uzantısı olduğu değerlendirilen bir siyasi yapı hakkında işlem yapılması, bütün siyaset kurumuna savaş açıldığı anlamına gelmediği gibi; bir cemaat yapılanması hakkında suç soruşturması yürütülmesi de bütün dindarlara savaş açıldığı anlamına gelmez.
Devlet, kendi egemenliğini tehdit eden her yapıya karşı hukuk içinde gereğini yapmalıdır. Burada ölçü dinî kimlik değil, eylemdir; siyasi kimlik değil, hukuktur; cemaat mensubiyeti değil, suçun varlığıdır.
SONUÇ: DEVLET BOŞLUK BIRAKMAYACAK, HUKUKTAN DA SAPMAYACAK…
Bugün Türkiye’nin önündeki mesele yalnızca Alihan Kuriş soruşturması değildir. Bu soruşturma, daha büyük bir sorunun kapısını açmıştır: Türkiye’de cemaat ve tarikatlar neden bu kadar büyük sosyal, ekonomik ve siyasi ağlar oluşturabildi? Cevap yalnızca onların başarısında aranamaz. Devletin geçmişte bıraktığı boşluklarda da aranmalıdır.
Çocukların eğitim ihtiyacı vardı; cemaatler yurt açtı. Barınma ihtiyacı vardı; cemaatler pansiyon açtı. Burs ihtiyacı vardı; cemaatler burs verdi. Kur’an öğrenme talebi vardı; cemaatler kurs açtı. Sosyal dayanışma ihtiyacı vardı; cemaatler dernekler kurdu. Devlet bugün bütün bu alanları vatandaşına güçlü, kaliteli, şeffaf ve güvenilir biçimde sunmak zorundadır.
Fakat bunun yanında ikinci bir şart vardır: Hiçbir cemaat, hiçbir tarikat, hiçbir siyasi yapı, hiçbir ekonomik grup devletin üzerinde veya devletle eşdeğer bir otorite haline gelemez. Devlet en büyük ve meşru otoritedir. Bizim devlet anlayışımızda din hürdür; fakat devlet egemenliği tektir. Tarikat mensubu olmak suç değildir. Cemaat mensubu olmak suç değildir. Dindar olmak suç değildir. Kur’an öğrenmek suç değildir. Ama suç işlemek yasaktır, devlet gereğini yapar.
Devlet içinde örgütlü paralel otorite kurmak ise yalnızca bir inanç meselesi değil, doğrudan devlet meselesidir. Bu nedenle Türkiye’nin ihtiyacı ne din düşmanlığıdır ne cemaat düşmanlığıdır. Türkiye’nin ihtiyacı güçlü devlet, güçlü hukuk, güçlü eğitim ve güçlü toplumdur.
Ve benim kanaatim şudur: Devletin Tarikatı, cemaatlerin üzerinde bir başka tarikat değildir. Devletin meşruiyet kaynağı millet iradesi ve hukuktur. İnanan insanın dini özgürdür; fakat devletin egemenliği bölünmez. Devlet, vatandaşını herhangi bir cemaate mecbur bırakmayacak kadar güçlü olmalıdır. İşte devlet aklı budur.
.
Emekli Yarbay Halil Mert, dikGAZETE.com
-Strateji ve Yönetim Uzmanı, Elektrik-Elektronik Mühendis
Açıklamaları ‘Youtube’ kanalımızdan izleyebilirsiniz.
Takibinizi arz ederiz.