Plymouth
İngiltere'deki Türk tarihi üzerine araştırmalar yapan Hasanov, 1853-1856 yılları arasında yapılan Kırım Savaşı sonrası donanması büyük zarar gören Osmanlı İmparatorluğu'nun elindeki gemilerin bir kısmını modernizasyon için İngiltere tersanelerine gönderdiğini anlattı.
Bu kapsamda Peyk-i Zafer, Fethiye ve Şadiye gemilerinin de İngiltere'nin güneyinde, Londra'ya yaklaşık 5 saat mesafedeki Plymouth Limanı'na gittiğini belirten Hasanov bu 3 Osmanlı gemisinin, bazı askerlerin İngiliz kadınlarla evlenmesi ve vefatları dahil yerel basında birçok haberlere konu olduğunu ifade etti.
Hasanov, bu yazıların izini sürerek 170 yıldır varlığı bilinmeyen Türk şehitliğini bulduğunu söyledi.
Şehitlik zamanla unutuldu...
Bulgaristan Türkü Dr. Hasanov, ilk askerin 170 yıl önce defnedildiği Plymouth'taki 84 şehit mezarını ortaya çıkaran araştırmacı oldu.
Hasanov, Peyk-i Zafer'in Eylül 1856'da Plymouth'a geldiğini ve Haziran 1857'de kentten ayrıldığını anlattı.
Bu süreçte hastalıklardan ve hava değişiminden dolayı 18 askerin hayatını kaybettiğini belirten Hasanov, "Bu askerler hala mevcut olan Ford Park Mezarlığı'na gömülüyor. O dönemde subaylar bir mezarlık satın alarak şehitleri oraya gömmeyi düşünseler de dönemin Londra Büyükelçisi (Kostaki) Musurus Paşa ile Plymouth Konsolosu Thomas Fox buna sıcak bakmıyorlar." dedi.
Hasanov, mezarlar satın alınmadığı için zamanla üzerine başka definler yapıldığını belirterek, Peyk-i Zafer'in ardından Fethiye ve Şadiye gemilerinin modernizasyon için Plymouth Limanı'na geldiğini belirtti.
Bu dönemde kentteki Osmanlı askeri nüfusunun 1500'lere ulaştığını kaydeden Hasanov, "Bu gemilerde 66 asker vefat ediyor. Bunlar da o dönemde Stonehouse Donanma Hastanesi'nin yanına gömülüyor." diye konuştu.
Bu mezarlıkların zamanla unutulduğunu kaydeden Hasanov, "Şu an İngiltere'deki en büyük Türk şehitliği Plymouth'ta." ifadesini kullandı.
Hasanov, şehitliğin unutulma sebepleri arasında kentin İkinci Dünya Savaşı sırasında gördüğü tahribat, Plymouth'un Londra'ya uzaklığı ve arşivlere ulaşma güçlüğü olduğunu dile getirdi.
Şehit mezarları beyaz bayrakla işaretlendi...
Hasanov'un araştırmalarına göre İngiltere'deki en büyük Türk şehitliği, eski Stonehouse Donanma Hastanesi'nin arazisinde sonraki yıllarda inşa edilen askeri lojmanlar ve İngiliz denizciler anısına oluşturulan parkın arazisi altında kalıyor.
Burada yatan 66 Osmanlı askerinin mezar yerleri tam olarak bilinmese de en büyük olduğu dönemde 3 binden fazla kabrin bulunduğu mezarlığın defin kayıtları Londra'daki Ulusal Arşivler'de tutuluyor.
Ford Park Mezarlığı'ndaki 18 şehit mezarının yerleri ise belli. Üzerlerine zamanla farklı definler yapılan şehit mezarlarında son defnedilen kişilerin taşı bulunsa da kabir yerleri Hasanov tarafından beyaz bayraklarla işaretlenmiş durumda.
Türk isimli çocuklar doğdu...
Hasanov, Plymouth'taki şehit mezarlarını, Cambridge'deki bir öğrenci grubuna Türk şehitlikleriyle ilgili konuşma yapma hazırlığındayken bulduğunu belirterek, "Bir önceki akşam İngiliz arşivlerine rastgele 'İngiltere'de Türk mezarlığı' yazmamla Elmas Abdullah isimli bir askerin cenaze merasimiyle ilgili bir gazete kupürüne rastladım. Ardından da yerel kütüphanede ölüm kayıtlarına baktım ve gördüm ki sayı çok büyük." dedi.
Kaynakları incelemeyi sürdürdüğünü anlatan Hasanov, şu an bir mezar taşı bulunmasa da Plymouth'taki antikacılarda gemilerin geldiği tarihe ait Sultan Abdülmecit tuğralı paralar gördüğünü aktardı.
Hasanov, diğer kaynaklar ve gazete kupürlerinde de ilginç detaylara denk geldiğini aktararak "Gemiciler arasında yerel halkla evlenenler oluyor. Mahmud Efendi ve Celal Efendi isimli iki subayımız Hristiyan oluyor." diye konuştu.
Mahmut ve Celal Efendi'nin eğitim aldıktan sonra İstanbul'a dönüşte misyonerlik yapmaya başladığını, Mahmut Efendi'nin İstanbul'da matematik dersleri de verdiğini belirten Hasanov, yerel halkla evlenen kişilere ilişkin çok fazla belgenin bulunmadığını ifade etti.
Hasanov, 1858-1859'da Plymouth'ta Türkçe isimleri olan çocukların doğduğuna ve bunların annelerinin İngiliz, babalarının Türk olduğuna ilişkin belgelerin yer aldığını vurguladı.
"Portsmouth bildiğimizden daha da büyük bir şehitlik"
Hasanov, İngiltere'de bilinen ve ziyaret edilebilen Portsmouth şehitliğinde ise daha fazla mezar olabileceğine işaret etti.
Bugün 26 mezarın bulunduğu şehitlikte 1860-1879 tarihlerinde yeni definler yapıldığını kaydeden Hasanov, "1879'da Londra Askeri Ataşesi Abdullah Efendi ölmüş ve Portsmouth'a gömülmüş. Çünkü Plymouth unutulmuş ve Müslüman mezarlığı olarak sadece Portsmouth biliniyor. Ayrıca Portsmouth, Londra'ya 2-3 saat mesafede. Tamamen pragmatik sebeplerle şehitler Portsmouth'a gömülmüş." ifadelerini kullandı.
Hasanov, Portsmouth'ta mezarları bulunan 26 denizciyi kente getiren gemilerin dönmesinin ardından 1865'te Hüdavendigar gemisinin de bu şehre geldiğini ve bu gemide de vefat edenlerin olduğunu tespit ettiğini aktararak, "Benim tahminim 35-40 civarında şehit var. Portsmouth bildiğimizden daha da büyük bir şehitlik." dedi.
Anıt teklifi mezarlık vakfının gündeminde...
Hasanov'un şehitliği bulmasının ardından Türkiye'nin Londra Büyükelçiliği yetkilileri, bir vakıf tarafından yönetilen Ford Park Mezarlığı'nı geçen hafta ziyaret etti.
Burada vakıf yönetimine şehitler için bir anıt yapma teklifi iletildi. Vakıf, büyükelçiliğin talebini 10 Haziran'da yapılan yönetim kurulu toplantısında gündem dışı konu olarak ele aldı.
AA muhabirinin sorularını cevaplayan vakfının gönüllü çalışanlarından Margery Payne, anıtın nereye yapılabileceği ve nasıl bir anıt olmasıyla ilgili değerlendirmelerin ardından yönetim kurulu kararının büyükelçiliğe iletileceğini söyledi.