Uzun yıllar yaşayan ağaçlar, ömürleri boyunca maruz kaldıkları çevresel değişimlerin izlerini gövdelerinde oluşan yıllık halkalarda saklıyor.
İlkbahar ve yaz mevsimlerinde meydana gelen büyüme halkalarının genişliği, şekli ve bıraktığı izlerden, ağacın hangi dönemlerde elverişli koşullarda geliştiği, hangi yıllarda kuraklık stresi yaşadığı, yangınlara maruz kaldığı ya da hava kirliliğinden etkilendiği bilimsel yöntemlerle ortaya çıkarılabiliyor.
Bilim insanlarının "yıllık halka analizi" olarak adlandırdığı bu yöntem, yalnızca tek bir ağacın yaşam öyküsünü değil, bulunduğu bölgenin onlarca hatta yüzlerce yıllık çevresel geçmişini de gözler önüne seriyor.
Gövde kesitlerinden elde edilen veriler sayesinde geçmişte yaşanan iklim değişiklikleri, yağış rejimindeki farklılıklar, sıcaklık artışları, kuraklık dönemleri ve büyük yangınların izleri kronolojik olarak belirlenebiliyor.
Araştırmalarda elde edilen veriler, iklim değişikliğinin ekosistemler üzerindeki etkilerinin anlaşılmasında önemli bir kaynak oluşturuyor.
Bilim insanları, yıllık halka analizlerinden elde edilen bulguları meteorolojik kayıtlar ve çevresel verilerle değerlendirerek geçmişte yaşanan olayların etkilerini ortaya koyarken, bu çalışmaların iklim değişikliğine uyum politikalarından orman yönetimine, çevresel izleme faaliyetlerinden yangın araştırmalarına kadar birçok alanda önemli katkı sağlaması bekleniyor.
Yıllık halka oluşumu mevsimsel büyümeyle bağlantılı...
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Orman Fakültesi Toprak İlmi ve Ekoloji Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ender Makineci, Yıldız Teknik Üniversitesi Davutpaşa Kampüsü'nde yaptıkları yıllık halka sayımını ağaç üzerinde uygulamalı olarak gösterdi.
Makineci, ağaçların gövdelerinde oluşan yıllık halkaların bilim insanlarına geçmişe dönük önemli çevresel veriler sunduğunu belirterek, binlerce yıl yaşayabilen ağaçların yaşlarının, gövde kesitlerinden alınan yıllık halkalar sayılarak tespit edildiğini anlattı.
Ağaçların her yıl çap artımı yoluyla gövdelerini genişlettiğini anlatan Makineci, bunun temelinde de fotosentezle büyüme, çap ve boy artımı, yeni organ ve yeni hücre gelişimlerinin yer aldığını aktardı.
Yıllık halkaların oluşumunun doğrudan mevsimsel büyümeyle bağlantılı olduğunu, ilkbahar ve yaz dönemlerinde oluşan odun dokularının birlikte bir yılı temsil ettiğini dile getiren Makineci, yıllık halkaların yalnızca ağacın yaşını göstermediğini, o dönemdeki çevresel koşullar hakkında da önemli bilgiler verdiğini kaydetti.
Halkaların daralması ve genişlemesi ağacın büyüdüğü şartları gösteriyor...
Prof. Dr. Makineci, ağaçtaki yıllık halkanın, bahar ayında açık renkli ve geniş odun halkası ile yaz aylarında suyun az, buharlaşma ve sıcaklığın fazla olduğu dönemdeki daha dar ve koyu renkli odunun birlikte değerlendirilmesiyle oluştuğunu aktardı.
Meydana gelen iki farklı durumun birlikte bir yıllık çap artımını gösterdiğini dile getiren Makineci, "Yıllık halkaların genişliği bize ağacın o dönemdeki beslenme koşullarını gösteriyor. Halka daraldığında büyüme koşullarının azaldığını, genişlediğinde ise ağacın daha iyi koşullarda büyüyebildiğini ve çap artımı yapabildiğini yorumlayabiliyoruz. Bunlar ölçülerek ve halka genişlikleri belirlenerek değerlendiriliyor. Genelde genç yaşlarda daha geniş yıllık halkalar oluşuyor. Yaşlandıkça fizyolojik ömrüne yaklaştığı için daha dar yıllık halkalar yapmaya başlıyor." ifadelerini kullandı.
Çevresel stres de halkalara yansıyor...
İklim değişikliğiyle birlikte artan çevresel stresin de yıllık halkalara yansıdığını belirten Makineci, hava kirliliği gibi çevresel etkenlerin de ağaç gelişimini doğrudan etkilediğini söyledi.
Makineci, ağaçlardaki iklim değişikliğinin ve yangınların etkisini şöyle anlattı:
"Yağış artabilir, azalabilir, sıcaklık artabilir ya da düşebilir. İşte bu değişimler yıllık halkaların genişliklerinde meydana gelen farklılıklarla izlenebilir. Yıllık halkalara bakarak iklim değişikliğinin ağacı ne ölçüde etkilediğini doğrudan görebiliyoruz. Yangınlar ağaç gövdelerinde yıllar boyunca kalacak izler bırakabilir. Yıllık halka analizleri sayesinde bir ağacın hangi yılda yangın geçirdiğini de görebiliyoruz. Yangın gövde kabuğunu etkileyebilecek şiddette gerçekleştiği zaman kabuk üzerinde iz bırakıyor. Eğer ağaç yangından sonra ölmeden yaşamaya ve artımına devam edebiliyorsa, o izden hangi yılda bu gövdenin yangın geçirdiğini tespit edebiliyoruz."
Makineci, yıllık halka çalışmalarının Türkiye'de daha çok anıt ağaçlar ile bilimsel araştırmaların yürütüldüğü alanlarda gerçekleştirildiği bilgisini vererek, yapılan araştırmaların bilimsel yayınlarla kayıt altına alındığını, bu çalışmaların uzun yıllara yayılan çevresel değişimlerin ortaya konulmasına katkı sağladığını kaydetti.
Ağaçların halkaları, hava kirliliğinin izlerini de gösteriyor...
Makineci, yaşlı ağaçların geçmişte yaşanan çevresel olaylara ilişkin adeta doğal bir arşiv niteliği taşıdığını vurgulayarak, şöyle devam etti:
"Yaşlı bir ağaçta yıllık halka analizi yaptığınız zaman çok uzun yıllar boyunca nasıl bir değişimin gerçekleştiğini görebiliriz. Yıllık halka genişliklerindeki değişimleri tespit ederek yıllar önce burada bir kuraklık stresi olup olmadığını anlayabiliyoruz. Ya da herhangi bir nedenle normal yıllık halka gelişiminde bir daralma gördüğümüzde o dönemin kurak geçtiğini, ağacın çap artımını gerçekleştiremediğini veya bunu zor gerçekleştirdiğini yorumlayabiliyoruz. Böylece o dönem hakkında bize önemli bilgiler vermiş oluyor."
Makineci, iklim değişikliğinin etkilerinin değerlendirilmesinde yıllık halka sayımları ile halka genişliği ölçümlerinden de yararlanıldığını belirterek, bu yöntemlerin bilimsel araştırmalarda aktif olarak kullanıldığını söyledi.
Hava kirliliğinin de ağaçların gelişimini olumsuz etkilediğini belirten Makineci, yıllık halka sayımları ve halka genişliği ölçümleriyle bu etkilerin tespit edilebildiğini kaydetti.
Kendi yürüttükleri araştırmalardan da örnek veren Makineci, termik santral kaynaklı hava kirliliğinin ağaçların büyümesini olumsuz etkilediğini yıllık halka analizleriyle ortaya koyduklarını anlattı.
Yıllık halka analizlerinin bilim insanlarına geçmişe dönük kronolojik veriler sunduğunu vurgulayan Makineci, bu kayıtların farklı disiplinlerde yürütülen araştırmalara da katkı sağladığını ifade etti.